الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهم‌الصلاةو‌السلام
بخش صدوپنجاه‌وسوم
الگوی تربیتی از زندگی رسول‌الله حضرت محمد مصطفی صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ
فصل اول مفاهیم اساسی
مبحث دوم: تربیت الهی
تربیت اخلاقی
آداب پسندیده و اخلاق اسلامی در واقع بستر و عرضۀ دینداری هستند. در روایتی آمده است که: «اخلاق ظرف دین است» همچنین اخلاق خوب و صحیح پایۀ سرشت‌ها و طبیعت‌ها و عادات و زمینۀ رشد و تکامل شخصیت انسان و نشانۀ هدایت و پرهیزگاری و التزام صحیح به مسئولیت‌های شرعی برگرفته از قرآن است.
برخی از با ارزش‌ترین و مهم‌ترین مسئولیت‌های اخلاقی عبارتند از: صداقت و صراحت در گفتار، امانت‌داری، آرامش و بردباری، عفت زبان، پاکی درون از حقد و کینه و پرهیز از رفتارها و اخلاق مخالف آن‌هاست.[1]
رسول الله صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ فرموده است: «ما نحل والد ولدا من نحل أفضل من أدب حسن.»[2]؛ ترجمه: «هیچ پدری به فرزند خود هدیه‌ای بهتر از ادب نیکو نداده است.»
همچنین «أَكْرِمُوا أَوْلَادَكُمْ، وَأَحْسِنُوا أَدَبَهُمْ»[3]؛ ترجمه: «به فرزندان خود احترام بگذارید و آنان را به خوبی تربیت کنید.»
از آنجایی که تربیت مطلوب و شایسته از نقطه نظر عقیدۀ اسلامی‌در درجۀ اول بر توانایی مراقبت و نظارت والدین یا مربی بر فرزند متکی است، شایسته است که تمامی پدران و مادران و معلمان و مربیان عزیز که به تربیت و اخلاق کودکان و نوجوانان اهمیت می‌دهند، مراقب ظهور چهار پدیده در فرزندان‌شان و یا شاگردان و دانش آموزان خویش باشند و برای مقابله با آن تمام اهتمام خویش را به کار گیرند؛ زیرا این چهار پدیده از قبیح‌ترین اعمال و منحط‌ترین و پست‌ترین صفات است:
۱-پدیدۀ دروغ؛
۲-پدیدۀ دزدی؛
۳-پدیدۀ فحاشی و دشنام؛
۴-پدیدۀ فساد و بی‌بندوباری.
پدیدۀ دروغ
از نظر اسلام دروغ از زشت‌ترین پدیده‌های اخلاقی است. بر مربیان و والدین واجب است در مقابله با آن سعی کنند و تمام تلاش خود را برای مبارزه با آن متمرکز نمایند تا این خصلت ناپسند را اگر ایجاد شده است، از وجود فرزند خویش برکنند تا او را از قید آن آزاد نمایند و از لغزش‌گاه‌های دروغ و زشتی‌های نفاق برحذر دارند.
برای شنیع و قبیح بودن دروغ همین کافی است که بدانیم اسلام آن را از ویژگی‌های نفاق به شمار آورده است.[4]
عن عبدِالله بن عمروٍ رضی‌الله‌عنهما أن النبيَّ صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ قال: «أَربعُ مَنْ كنَّ فيه كان منافقاً خالصاً، ومَن كانت فيه خَصلةٌ منهنَّ كانت فيه خَصلةٌ من النفاق، حتى يدعَها: إِذا اؤتُمِنَ خان (وفي روايةٍ: إِذا وَعَدَ أَخْلَفَ)، وإذا حدَّث كذَبَ، وإذا عاهدَ غدَرَ، وإذا خاصَمَ فجَرَ”.»[5]؛ ترجمه: «از عبدالله بن عمرو رضی‌الله‌عنهما روایت است که پیامبر صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ فرمودند: «چهار خصلت است که اگر در کسی این چهار خصلت وجود داشته باشد منافق خالص است و اگر یکی از آن خصایل در او باشد آن فرد خصلتی از نفاق را دارد تا آن را کنار بگذارد، چهار خصلت این است: در امانت خیانت می‌کند، دروغ می‌گوید، پیمان شکنی می‌کند و هنگام مبارزه و درگیری دشنام می‌دهد.»
از آنجایی که تربیت صحیح و مطلوب بر مبنای الگو و نمونۀ شایسته انجام می‌گیرد، اولیای محترم نباید مثلاً به بهانۀ ساکت کردن اطفال در هنگام گریه یا فرونشاندن خشم یا تشویق به امری دروغ بگویند؛ زیرا به‌طور غیر مستقیم به عنوان الگوی بد، طفل را به اخلاق زشت عادت می‌دهند و چه عادتی می‌تواند قبیح‌تر از دروغگویی باشد.
و اگر این تعارض را بین اقوال و اعمال والدین خود ببیند دیگر به آنان اعتماد نمی‌کند و نصایح و پند‌های آنان اثر خود را از دست خواهد داد.
و برای همین است که مربی اول اسلام و مرشد کامل امت حضرت محمد مصطفی صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ همواره اولیاء و مربیان را از این که به فرزندان‌شان دروغ بگویند، برحذر می‌داشته است، هر چند به قصد سرگرم کردن یا تشویق یا شوخی باشد؛ چون نزد خدا بر آنان دروغی نوشته خواهد شد.[6]
عن عبدِ الله بن عامرٍ رضی‌الله‌عنه، أنه قال: دعتْني أُمي يوماً ورسولُ الله صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ قاعِدٌ في بيتنا، فقالت: «ها تَعالَ أُعطِيكَ،» فقال لها رسولُ الله صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ: «وما أرَدْتِ أن تُعطِيَهُ» قالت: «أُعطِيهِ تمراً» فقال لها رسولُ الله صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ: «أما إنَّك لو لم تُعْطِيه شيئاً كُتِبَت عليك كِذْبةٌ”.»[7]؛ ترجمه: عبدالله بن عامر رضی‌الله‌عنه روایت می‌کند که گفت: «روزی مادرم مرا صدا زد، درحالی که رسول الله صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ در خانۀ ما نشسته بودند. مادرم گفت: «بیا، چیزی به تو بدهم» رسول الله صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ از او پرسید: «چه چیزی را اراده کرده‌ای که به او بدهی؟» مادرم گفت: «می‌خواهم به او خرما بدهم.» پس رسول الله صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ به او فرمودند: «آگاه باش اگر چیزی به او نمی‌دادی، یک دروغ بر تو نوشته می‌شد.»
By محمد فاتح