نویسنده: قاری عبدالستار «سعید»مترجم: سید احمد قریب «منیری»
شهید حجاب و عفت
بخش: 7
نگاهی به زندگی شهید قاضی عبدالرحمن پغمانی
بازگشت پادشاه
سرانجام، در ماه جولای، امان‌الله خان وارد کابل شد. برای استقبال از او جمعیت انبوهی گرد آمده بودند و مراسم رسمی استقبال در قصر دلکشا برگزار شد. امان‌الله خان در میان نوای موسیقی نظامی، سوار بر موتر روباز سلطنتی، از میان مردم عبور کرد؛ در حالی که ملکه ثریا در سمت چپ او نشسته بود و بدون رعایت حجاب متعارف در انظار عمومی حضور یافت.
این صحنه برای مقام‌های حکومتی، علما، مشایخ و نیز رؤسای قبایل مختلف از کوهستان، شینواری، افریدی، وزیر، مسعود، منگل، احمدزی، سلیمان‌خیل و دیگر قبایل دور و نزدیک که برای استقبال از پادشاه گرد آمده بودند، بسیار غیرمنتظره و فراتر از انتظار بود. این منظره، در نگاه بسیاری، صحت تصاویر و شایعاتی را که پیش از بازگشت امان‌الله خان دربارهٔ او منتشر شده بود، تأیید می‌کرد.
بیشتر محققان داخلی و خارجی دورهٔ امانی بر این باورند که امان‌الله خان در جریان سفر شش‌ماههٔ خود دچار تحول چشمگیری شده بود. وارتان گریگوریان، نویسندهٔ کتاب ظهور افغانستان نوین، می‌نویسد: «هنگامی که امان‌الله خان در ماه جولای به کابل بازگشت، از هر جهت شخصیتی دگرگون‌شده بود. سفر به اروپا و دیدار از ترکیه و ایران، در او احساس ناکامی و بدبینی را برانگیخته و ذهنش را بیش از پیش متوجه مأموریت دشوار مدرن‌سازی افغانستان ساخته بود.»
گریگوریان همچنین به نقل از رولاند ویلد، خبرنگار روزنامهٔ دیلی میل که در سفر اروپایی همراه امان‌الله خان بود، می‌نویسد: «امان‌الله خان چنان شیفته و آغشته به مکروب غرب شده بود که تعادل فکری خود را از دست داده بود.»۱
در قصر دلگشا، محل جداگانه‌ای در باغ برای حضور مردان آماده شده بود. امان‌الله خان نخست به آنجا رفت و برای مردم سخنرانی کرد. سپس به طبقهٔ دوم قصر دلگشا رفت؛ جایی که شمار زیادی از زنان برای استقبال از وی گرد آمده بودند. وی در سخنان خود برای نخستین بار آشکارا از برنامه‌هایی سخن گفت که تصمیم داشت آن‌ها را عملی سازد. امان‌الله خان اظهار داشت: «از امروز به بعد، زنان دیگر در اسارت نخواهند بود.»
بعدها روشن شد که منظور وی از «اسارت»، حجاب و اطاعت از شوهر بوده است.
امان‌الله خان ادامه داد که از این پس زنان می‌توانند آزادانه به بازارها و اماکن تفریحی رفت‌وآمد کنند، در ادارات دولتی مشغول به کار شوند و همانند مردان در فعالیت‌های اجتماعی مشارکت داشته باشند. همچنین هشدار داد که اگر مردی مانع خروج همسر خود بدون پوشش چهره یا آرایش شود، دولت با وی برخورد شدید خواهد کرد.
او که در پایان سخنرانی انقلابی خود تحت تأثیر احساسات قرار گرفته بود، خطاب به زنان گفت: «اگر شوهرانتان به شما اجازه نمی‌دهند که بدون پوشش چهره هرجا که می‌خواهید بروید، برای من عریضه بنویسید؛ من به هر یک از شما یک تفنگچه خواهم داد تا با آن مغز شوهران خود را متلاشی کنید.»۱
مراسم استقبال از پادشاه چندین روز ادامه داشت؛ هر روز گروه‌های مختلف اجتماعی با او دیدار می‌کردند و بزرگان قومی، رؤسای قبایل، علما و مقام‌های دولتی از مناطق مختلف افغانستان به کابل می‌آمدند تا بازگشت پادشاه خود را پس از سفری طولانی تبریک بگویند.
با این همه، برخورد امان‌الله خان با هموطنان خود، به‌ویژه با علما و شخصیت‌های دینی، سرد و بی‌اعتنا بود. نمونه‌ای از این رفتار در مراسم استقبال وزارت امور خارجه در قصر ستوری مشاهده شد.
عزیز هندی، نویسنده کتاب زوال غازی، که خود از حاضران آن مجلس بوده است، چنین روایت می‌کند: «در آن روز، شمار زیادی از علما، سفیران خارجی و رؤسای قبایل در تالار قصر ستوری منتظر ورود امان‌الله خان بودند. هنگامی که او و همراهانش با لباس‌های تنگ اروپایی وارد تالار شدند، همهٔ حاضران برای احترام از جای برخاستند؛ اما امان‌الله خان به جای سلام، تنها کلاه اروپایی خود را از سر برداشت و سپس به جای معانقهٔ معمول، با شیوه‌ای جدید تنها با یک دست با حاضران احوال‌پرسی کرد.»
در میان علما، ملا صاحب چکنور۲که از عالمان برجستهٔ منطقه مشرقی و از مبارزان استقلال بود نیز حضور داشت و تسبیحی با دانه‌های درشت در دست داشت. هنگامی که امان‌الله خان به او نزدیک شد، نگاهی به تسبیح وی انداخت و با لحنی تحقیرآمیز گفت: «این چیست؟ با پشقل شتر بازی می‌کنی؟» سپس بدون آنکه درنگ کند، از کنار او گذشت. یکی از حاضران از ملا صاحب پرسید که پادشاه چه گفت. وی که سخت خشمگین شده بود، پاسخ داد: «هرخرسی که باشد، باکی نیست؛ من به‌زودی این‌ها را آدم می‌سازم.»۲
حضرت محمدصادق مجددی، متولی خاندان مجددی شوربازار، نیز از برخورد نامناسب امان‌الله خان با علما و روحانیان انتقاد کرده است. وی می‌نویسد که امان‌الله خان پیش از رسیدن به سلطنت، روابطی بسیار نزدیک و صمیمانه با خانقاه شوربازار داشت و همواره به آنجا رفت‌وآمد می‌کرد. هرگاه بر اثر بارندگی یا برف، کوچه‌های گِلی شوربازار برای عبور اسب لغزنده و خطرناک می‌شد، او مسیر را پیاده طی می‌کرد تا به خانقاه برسد. پس از رسیدن به سلطنت نیز احترام ویژه‌ای برای بزرگان خاندان مجددی قائل بود و آنان هر زمان که اراده می‌کردند، می‌توانستند به ارگ مراجعه کرده و به‌طور مستقیم با وی دیدار کنند.
اما پس از بازگشت از سفر اروپا، امان‌الله خان چنان دگرگون شده بود که جانشین خاندان مجددی شوربازار، با وجود تلاش یک‌ماهه، نتوانست با او دیدار کند تا نگرانی‌های خود را دربارهٔ اقدامات جدید حکومت با وی در میان بگذارد و او را از پیامدهای احتمالی آن آگاه سازد. تمام درخواست‌های ملاقات رد شد و هیچ‌گونه توجهی نیز به توصیه‌ها و مشورت‌های ارائه‌شده صورت نگرفت.
۱– خاطرات و یادداشت‌های سیاسی محمدصادق مجددی صفحات ۵۶ – ۵۷ … قابل یادآوری است که به‌منظور تطبیق آزادی و بی‌حجابی، موضوع توزیع تفنگچه‌ها به زنان توسط امان‌الله خان را نویسنده مشهور برهان‌الدین کشککی نیز در حاشیه صفحه ۳۲۳ کتاب خود (نادر افغان) ذکر کرده است. اما معلوم نیست که آیا عملاً هم به زنان بی‌حجاب تفنگچه توزیع شده یا خیر..
By محمد فاتح