الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام | بخش: 152

نویسنده: شیخ محمد یونس خالد

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش صدوپنجاه‌ودوم

الگوهای تربیتی زندگی رسول‌الله حضرت محمد مصطفی ^{صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ}

فصل اول مفاهیم اساسی

مبحث دوم: تربیت الهی

تربیت عملی

بعد از تربیت ایمانی، مرحلۀ مهم دیگر تربیت عملی و عبادی است، عمل و عبادت ثمره و نتیجۀ ایمان است.

زمانی که شخص به الله متعال باورمند شد باید ایمان در زندگی عملی او تأثیر داشته باشد از جملهٔ تأثیرات صادر شدن اعمال نیک از اهل ایمان است.

تربیت عملی به معنی انسان را به انجام دادن عبادات و اعمال نیک عادت دادن است؛ مانند: ادای نماز، گرفتن روزه و غیره عبادات.

الله متعال می‌فرماید: “وَأْمُرْ أَهْلَكَ بِالصَّلَاةِ وَاصْطَبِرْ عَلَيْهَا لَا نَسْئَلُكَ رِزْقاً نَّحْنُ نَرْزُقُكَ وَالْعَاقِبَةُ لِلتَّقْوَى”[1]؛ ترجمه: «و حکم کن اهل خانۀ خود را به نماز و خود نیز بر آن قائم (صابر) باش نمی‌طلبیم از تو روزی ما روزی می‌دهیم ترا و عاقبت نیک پرهیزگاران راست.»^[2]

ابوداود از عمروبن العاص ^{رضی‌الله‌عنه} روایت دارد که رسول الله ^{صَلَّی‌اللَّهُ‌عَلَيْهِ‌وَسَلَّمَ} فرمودند: «در هفت سالگی فرزندان‌تان را به نماز خواندن امر کنید و در ده سالگی اگر امر شما را در خواندن نماز اطاعت نکردند آنان را بزنید و در سن ده سالگی جای خواب‌شان را جدا کنید.»

بر مبنای این حدیث می‌شود قیاس نمود که کودک را (چنانچه توانایی داشته باشد) می‌توان به روزۀ چند روز از ماه رمضان و یا مناسک حج (به شرط توانایی) عادت دهیم.»^[3]

حکمت این امر چیست؟

فایدۀ این امر آن است که کودک از همان ابتدا احکام عبادات را یاد می‌گیرد و به انجام و برپای داشتن آن عادت می‌کند، طوری که بر اساس اطاعت از خدای تعالی و تلاش برای انجام وظایف در برابر او رشد می‌کند و بر مبنای شکرگزاری به درگاهش و پناه بردن و اعتماد و توکل به او پرورش می‌یابد و از ابتدای زندگی در می‌یابد که در حوادث و احوال روزگار تسلیم خالق خود باشد. نتیجۀ این امتثال و اطاعت، مسلماً پاکی و صفای روح و سلامت جسمی‌ و تهذیب اخلاقی و بروز اقوال و افعال شایسته و پسندیده خواهد بود.^[4]

امام غزالی ^{رحمه‌الله} در کتاب «ایها الولد» گفته است: «ای پسرم! از اعمال و کمالات باطنی دست خالی مباش و بدان که علم تا زمانی که با عمل همراه نشود، سودی نمی‌بخشد. برای مثال، فرض کن شخصی در جنگل یا بیابانی راه می‌پیماید و ده شمشیر هندی و چندین نوع سلاح دیگر با خود دارد. او شخصی پهلوان و جنگجو نیز هست. در همین هنگام، شیری نیرومند و سهمگین به او حمله می‌کند. در بارهٔ چنین شخصی چه فکر می‌کنی؟ اگر در آن لحظهٔ دشوار از سلاح‌های خود استفاده نکند و با آن‌ها از خود دفاع نکند، آیا داشتن این سلاح‌ها برایش سودی خواهد داشت؟ هر انسانی می‌داند که سلاح بدون استفاده، فایده‌ای ندارد. همین‌گونه است کسی که مسائل علمی بسیاری را فرا می‌گیرد، اما به آن‌ها عمل نمی‌کند؛ چنین علمی، تا زمانی که به عمل همراه نباشد، بی‌فایده خواهد بود.»^[5]

تربیت اخلاقی

منظور از تربیت اخلاقی مجموعۀ اصول اخلاقی و فضایل رفتاری و درونی است. واجب است که طفل از همان ابتدا آن را آموزش دیده و به آن عادت کند، ابتدای این مرحله تمیز و تکلیف ادامه یافته و دامنۀ آن تا سن جوانی و دوران بعد از آن یعنی ورود به دریای پرتلاطم زندگی گسترده می‌شود.

پس آنچه در آن شک و اختلافی نیست، این است که فضیلت‌های اخلاقی، رفتاری و درونی، نتیجه‌ای از نتایج ایمان راسخ و پرورش صحیح دینی است.

اگر طفل از همان ابتدای سنین کودکی بر پایۀ ایمان به خداوند رشد کند و بر اساس ترس از عظمت و اقتدار الهی و احساس نظارت خدای متعال و توکل و یاری خواستن از او و تسلیم شدن در مقابلش در تمام حوادث زندگی تربیت شود، قبول فضیلت‌ها و ارزش‌های اخلاقی و عادت کردن به رفتار و خوی پسندیده در او ملکه شده و جزو شخصیت ذاتی او خواهد شد.

این پذیرش و قابلیت شکل‌گیری به خاطر آن است که مانع و رادع دینی که در درونش تثبیت شده است و احساس حضور و نظارت الهی که در اعماق وجودش ریشه دوانده است، و حالت و مراقبت و محاسبۀ نفسانی که بر اندیشه و احساسش مستولی شده است، مانند سپری محکم کودک را در مقابل صفات زشت و عادات پست و ناشایسته و تقالید گمراه کنندۀ فاسد، محافظت می‌کند و در مقابل رفتن به جانب نیکی و خیر و عشق به فضایل و مکارم اخلاقی به خصوصیتی اصیل و ریشه‌دار تبدیل می‌شود و جزو صفات بارز شخصیت کودک می‌گردد.

و آنچه این گفتۀ ما را تأکید می‌کند تجربۀ عملی بسیاری از پدران و مربیان و معلمین متدینی است که در تربیت فرزندان و شاگردان خویش از شیوۀ فوق بهره گرفته‌اند.

این طریقۀ تربیت که بدان اشاره کردیم همچنان‌که در عصر حاضر مورد پذیرش است، روش سلف صالح نیز بوده است. در این‌باره شیوۀ برخورد تربیتی محمد بن سوار را با خواهرزاده‌اش امام تستری ^{رحمه‌الله} خواندیم.

محمد بن سوار با تربیت بر اساس ایمان و اصلاح نفس و درون بر اساس حس حضور الهی و توکل بر او عمل نمود و به فرزند خواهرش آموخت که در خلوت و جمع، در ظاهر و باطن و آشکار و پنهان بگوید: خدا با من است، خدا مرا می‌بیند، خدا بر من شاهد است.

و هنگامی‌که تربیت کودک دور از عقیدۀ اسلامی‌ و عاری از رهنمود دینی و بدون رابطه با خدای عزوجل باشد، بدون تردید کودک بر اساس گناه و بی‌بندوباریِ اخلاقی رشد می‌کند و بر مبنای گمراهی و کفر پرورش می‌یابد. و به‌زودی دنباله‌رو هواهای نفسانی می‌گردد و تابع جاذبه‌های نفس اماره و وسوسه‌های شیطانی می‌شود، زیرا این شیوۀ زندگی با مزاج و تمایلات و علایق ذلت بار او مطابقت دارد.^[6]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی