زندگانی امام اعظم رحمه‌الله و مناظرات ایشان با پیروان عقاید و افکار باطل
ستایش شخصیت امام ابوحنیفه رحمه‌الله در آثار مختلف
در آثار متعددی، از جمله کتاب «پرسش و پاسخ‌های ارزشمند برای جوانان ارجمند»، به شخصیت علمی و معنوی امام ابوحنیفه رحمه‌الله پرداخته شده است. در این کتاب آمده است که امام ابوحنیفه رحمه‌الله در میان علمای اسلام، نه تنها به عنوان فقیهی بزرگ و مفسری بزرگ شناخته شده، بلکه در علم و حکمت نیز از جایگاهی منحصر‌به‌فرد برخوردار است؛ به‌ویژه آنکه ایشان به عنوان سرآمدِ علمای عصر خویش در سرزمین فارس شناخته می‌شدند. در این منابع آمده است:
«امام ابوحنیفه رحمه‌الله به عنوان عالمی بزرگ در امت اسلامی، در میان دانشمندان زمان خود همچون ماه شب چهارده می‌درخشید. ایشان در تمام زندگی هدفِ حسدِ بدخواهان بود و در همین حال از سرای فانی رخت بربست.»
(سربازی، مولانا محمد عمر رحمه‌الله، پرسش و پاسخ‌های ارزشمند برای جوانان ارجمند، صفحه ۷۷)
این اوصاف بیانگر شخصیت علمی و اخلاقی امام ابوحنیفه رحمه‌الله است که در جهان اسلام همواره با بزرگی و احترام از ایشان یاد می‌شود.
«او به سرزمین‌ها و کسانی که در آن بودند، زینت بخشید؛
پیشوای مسلمانان، ابوحنیفه رحمه الله.
نه در شرق عالم برای او همتایی است،
و نه در غرب و نه در شهر کوفه.»
تأکید و روشنگری بر شخصیت امام ابوحنیفه رحمه‌الله
این اشعار که در ثنای امام ابوحنیفه رحمه‌الله سروده شده‌اند، بیانگر عظمت و مقام والای ایشان در تاریخ اسلام است. از این ابیات به روشنی پیداست که امام ابوحنیفه رحمه الله نه تنها در عصر خویش در فقه و در میان اهل علم جایگاهی بلند داشت، بلکه در تمام جهان، از شرق تا غرب، بی‌همتا و بی‌بدیل بود.
در این اشعار، شاعر به عظمت علمی و معنوی امام ابوحنیفه رحمه‌الله اشاره نموده است؛ بدان‌گونه که در آن روزگار، نه در مشرق (سرزمین‌های شرقی جهان اسلام) و نه در مغرب (نواحی غربی) و نه حتی در شهر کوفه که زادگاه و کانون زیست ایشان بود، عالمي در سطح و مرتبه‌ی وی وجود نداشت. این ابیات، بیانگر اثرگذاری بی‌بدیل ایشان بر پهنه‌ی جهان اسلام در بخشي فقه و دانش است.
آثار و ستایش امام ابوحنیفه رحمه‌الله
شعر یادشده در حقیقت بازتابی از مقام والای علمی امام ابوحنیفه رحمه‌الله است. ایشان که در دامان شهر کوفه پرورش یافتند، انقلابی عظیم در فقه اسلامی پدید آورده و بنیان‌گذار مکاتب بزرگ فقهی گشتند. از همین روی، وی از پیشگامان ائمه‌ی اسلام شناخته می‌شود که در فقاهت و دانش، بی‌همتا بوده‌اند. چنان‌که در احادیث متعددی نیز روایت شده، امام ابوحنیفهرحمه الله از جایگاه علمی خاصي برخوردار بود که پیامبر اکرم ﷺ به کنایه و غیرمستقیم به آن اشاره نموده و مرجعیت علمی ایشان را تأیید کرده‌اند. حقیقت آن است که این اشعار و نمونه‌های مشابه آن، دلیل بر جایگاه بی‌رقیب امام ابوحنیفه رحمه‌الله در میان عالمان برجسته‌ی تاریخ اسلام است.
شرح اجمالی حیات امام ابوحنیفه رحمه‌الله
امام ابوحنیفه رحمه‌الله در تاریخ فقه اسلامی، از چهره‌های نامداری است که در مسیر علم و اجتهاد، در عرصه‌های مختلف علوم دینی و خصوصا در فقه، خوش درخشید. زندگانی ایشان نمونه‌ی از تفکر عمیق، اجتهاد عقلانی و مواجهه‌ی علمی با مسائل مستحدثه و دینی بود. امام ابوحنیفه رحمه الله تحصیلات خویش را با تعيلم قرآن کریم آغاز نمود و پس از آن، گام‌به‌گام به آموختن سایر علوم از جمله حدیث، نحو، ادب و شعر روی آورد.
ایشان از همان آغاز در شهر بصره، که در آن زمان به کانون منازعات کلامی و جولانگاه آراء و عقاید مبدل گشته بود، حضوری فعال داشت. در این دوره، وی با فِرَق مختلف همچون خوارج، اباضیه، صفریه و حشویه به مناظره برخاست. زفر بن هذیل، از شاگردان برجسته‌ی ایشان، نقل کرده است که امام ابوحنیفه رحمه‌الله در بصره به‌طور پیوسته شش ماه تمام با گروه‌های یادشده به مباحثه و مناظره پرداخت. این مناظرات در زمان خود، اثری عمیق در شکل‌گیری اندیشه‌ی دینی بر جای گذاشت.
با گذشت زمان، امام ابوحنیفه رحمه الله رفته‌رفته از مناظرات کلامی کناره گرفت و روی به سوی فقه آورد. در آن دوران، مذهب «اهل رأی» که ریشه در عصر حضرت علی و حضرت عبدالله بن مسعودرضي الله عنهما داشت، رواج یافته بود. امام ابوحنیفه رحمه الله از محضر استاد بلندآوازه‌ی خویش، حماد بن ابی‌سلیمان، کسب فیض نمود و هجده سال تمام را در خدمت وی به تعليم فقه و حدیث سپری کرد. این دوران طولانی، زمینه‌سازِ ورزیدگی و توانمندیِ اجتهادیِ ایشان در عرصه‌ی فقه گشت.
پس از رحلت حماد، امام ابوحنیفه رحمه الله بر جایگاه او تکیه زد و سی سال از عمر خویش را به تدریس قضا و فقه و نشرِ معارف فقهی اختصاص داد. در این مدت، هزاران فتوا از ایشان صادر گشت که بسیاری از آن‌ها همچنان در متون فقهی مورد استناد قرار می‌گیرند. در این دوران، امام ابوحنیفه رحمه‌الله به بیش از شصت هزار پرسش فقهی پاسخ گفت، هرچند برخی منابع شمارِ این پاسخ‌ها را تا سیصد و هشتاد هزار نیز ذکر کرده‌اند.
امام ابوحنیفه رحمه‌الله نه تنها در عرصه‌ی علمی، بلکه در زندگانی شخصی نیز به ویژگی‌هایی چون راست‌کرداری و تقوا شهره بود. عبدالله بن مبارکرحمه الله، از بزرگان معاصر ایشان، نقل کرده است که در پرهیزگاری هیچ‌کس به پایه‌ی امام ابوحنیفه رحمه الله نمی‌رسید. وی همواره در معاملات خویش به صداقت و امانت‌داری شناخته می‌شد و عموم مردم برای سپردن امانات خود به ایشان رجوع می‌کردند. آوازه‌ی امانت‌داری ایشان تا بدان‌جا بود که پس از وفاتشان، دارایی‌های سپرده‌شده نزد ایشان به پنجاه میلیون درهم می‌رسید؛ امری که خود گویای اعتماد همگانی و مکارم اخلاقی ایشان است.
افزون بر توانمندی‌های علمی و اخلاقی، امام ابوحنیفه رحمه الله از منظر اجتماعی نیز اثری عمیق بر جهان اسلام نهاد. مذهب حنفی که از ایشان سرچشمه گرفت، در ادوار مختلف تاریخی در پهنه‌ی وسیعی از دنیای اسلام پذیرفته شد. در دوران عباسیان، سلجوقیان و عثمانیان، این مذهب در سراسر جهان اسلام گسترش یافت و تا به امروز در بسیاری از کشورهای اسلامی به عنوان مرجع فقهی شناخته می‌شود.
مدرسه‌ی امام ابوحنیفه رحمه‌الله
از ویژگی‌های بارز زندگانی امام ابوحنیفه، بنیان‌گذاری و گسترش مکتبی فقهی بود که به «مدرسه‌ی حنفيه» شهرت یافت. ایشان در کوفه، که قطب بزرگ علمی آن زمان بود، موفق به تربیت نسلی از فقیهان نام‌آور گشت. شمار شاگردان مستقیم و غیرمستقیم ایشان را بین ۷۰۰ تا ۸۰۰ تن نگاشته‌اند که در اقصا‌نقاط جهان به تدریس فقه حنفی پرداختند. بسیاری از این شاگردان، پس از وفات امام صاحب رحمه الله، به مسندهای عالی قضا و ارشاد دست یافتند.
نظریات فقهی امام ابوحنیفه رحمه الله بر اساسي اجتهاد عقلانی و منابع اصیل اسلامی استوار بود. ایشان در پاسخ به مسائل فقهی، با بهره‌گیری از سلیمِ عقل و اجتهاد شخصی عمل می‌نمود و همین شیوه سبب گشت تا فقه حنفی به عنوان یکی از معتبرترین مذاهب در تاریخ اسلام شناخته شود. امام ابوحنیفه رحمه‌الله نه تنها در فقه، بلکه در بسیاری از بخش هاي اجتماعی و حقوقی نیز با فتاوای خویش، تأثیری ماندگار بر جای نهاده است.[2]
By محمد فاتح