الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام «بخش: ۹۱»

نویسنده: عبدالحی لیان

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش: ۹۱

الگوهای تربیتی در داستان لقمان حکیم ^{علیه‌السلام}

آیا لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بود؟

قول دوم: لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بود.

برخی از علما مانند عکرمه، سدی، شعبی و قتاده ^{رحمهم‌الله} بر این باور بوده‌اند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر بوده است.^[1]

دیدگاه راجح

حافظ ابن کثیر^{رحمه‌الله} پس از نقل اقوال پیشین می‌گوید: این روایات، برخی به‌صراحت نبوت لقمان ^{علیه‌السلام} را نفی می‌کنند و برخی دیگر نیز بر همین معنا دلالت دارند؛ زیرا برده بودن او با مقام نبوت سازگار نیست؛ چرا که پیامبران ^{علیهم‌الصلاةوالسلام} معمولاً از خاندان‌ها و نسب‌های شناخته‌شدۀ قوم خود برگزیده می‌شدند. از همین‌رو، جمهور سلف بر این باورند که لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده است.^[2]

سپس ابن کثیر^{رحمه‌الله} دربارۀ روایتی که از عکرمه ^{رحمه‌الله} نقل شده می‌گوید: این روایت را ابن جریر و ابن ابی‌حاتم ^{رحمه الله} نقل کرده‌اند؛ اما در سند آن جابر بن یزید جعفی وجود دارد که راوی ضعیفی است، و الله داناتر است.^[3]

بنابراین، دیدگاه مشهور و مورد قبول بیشتر دانشمندان اسلامی آن است که حضرت لقمان ^{علیه‌السلام} پیامبر نبوده، بلکه بنده‌ای صالح، حکیم و برخوردار از حکمت الهی بوده است.

حکمت لقمان

الله متعال حضرت لقمان ^{علیه‌السلام} را به نعمت بزرگ «حکمت» سرافراز ساخت. چنان‌که در قرآن کریم می‌فرماید:

«وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ»^[4]؛ ترجمه: و به‌راستی ما به لقمان حکمت عطا کردیم (و به او گفتیم) که شکر الله را به‌جا آور، و هرکس شکر گزارد، همانا به سود خویش شکر می‌گزارد، و هرکس ناسپاسی کند، پس بی‌گمان الله بی‌نیاز و ستوده است.

این آیه نشان می‌دهد که حکمت، نعمتی الهی و موهبتی بزرگ از جانب الله متعال است که انسان را به شناخت حق، شکرگزاری و عمل صالح رهنمون می‌سازد.

عبدالله بن عباس ^{رضی‌الله‌عنهما} حکمت را چنین تفسیر کرده است: حکمت عبارت است از عقل، فهم و فراست.^[5] یعنی انسان حکیم کسی است که دارای اندیشۀ درست، درک عمیق و قدرت تشخیص صحیح میان حق و باطل باشد.

مجاهد ^{رحمه‌الله} نیز می‌گوید: حکمت عبارت است از عقل، فهم دینی و درست‌گویی در سخن.^[6]

بر اساس این دیدگاه، حکمت تنها دانستن معلومات نیست؛ بلکه توانایی استفادۀ صحیح از علم، سخن سنجیده و تصمیم‌گیری درست را نیز شامل می‌شود.

راغب اصفهانی ^{رحمه‌الله} می‌گوید: حکمت عبارت است از رسیدن به حق از راه علم و عقل. سپس توضیح می‌دهد: حکمت نسبت به الله متعال، به معنای آفرینش دقیق و استوار موجودات و قرار دادن هر چیز در جای مناسب آن است. و نسبت به انسان، به معنای شناخت درست موجودات، انجام کارهای نیک و عمل بر اساس حقیقت می‌باشد.^[7] وی می‌گوید این همان ویژگی بزرگی است که الله متعال حضرت لقمان ^{علیه‌السلام} را بدان توصیف کرده است.^[8]

امام نووی ^{رحمه‌الله} پس از بررسی سخنان دانشمندان دربارۀ حکمت می‌گوید: حکمت، دانشی است همراه با استواری، شناخت الله متعال، بینش نافذ، تهذیب نفس، شناخت حق، عمل به حق و دوری از پیروی هوا و باطل.^[9]

بر اساس این تعریف، حکمت تنها معلومات ذهنی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از: علم صحیح، اخلاق نیکو، بصیرت، تزکیۀ نفس، و عمل بر اساس حقیقت می‌باشد.

ازهمین‌رو، شخص حکیم کسی است که هم حق را بشناسد و هم در زندگی بر اساس آن عمل کند.

ابوبکر بن دُرید می‌گوید: هر سخنی که تو را پند دهد، از بدی بازدارد، به فضیلت دعوت کند یا از زشتی نهی نماید، حکمت به‌شمار می‌رود.^[10]

به همین دلیل، پیامبر اکرم ^{صلی‌الله‌علیه‌‌وسلم} فرمودند: همانا برخی از اشعار، حکمت هستند. یعنی گاهی در شعر و سخنان ادبی نیز معانی عمیق، اندرزهای سودمند و حقایق حکیمانه‌ای وجود دارد که انسان را به سوی خیر و فضیلت راهنمایی می‌کند. ^[11]

بنابراین، حکمت لقمان ^{علیه‌السلام}، تنها دانش نظری نبود؛ بلکه ترکیبی از ایمان، عقل، بصیرت، اخلاق، شکرگزاری، شناخت حق و عمل صالح بود. به همین سبب، الله متعال نام او را در قرآن کریم جاودانه ساخت و سخنانش را نمونه‌ای از تربیت، اندرز و هدایت برای انسان‌ها قرار داد.

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی