نویسنده: عبدالحی لیان
الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهم‌الصلاةو‌السلام
بخش: ۹۲
آموزه‌های تربیتی داستان لقمان حکیم علیه‌السلام
از آن‌جا که پدر، دلسوزترین انسان نسبت به فرزند خویش است و فرزند را محبوب‌ترین فرد زندگی خود می‌داند، شایسته است که بهترین دانش، سودمندترین تجربه‌ها و ارزشمندترین راهنمایی‌ها را در اختیار او قرار دهد. بر همین اساس، حضرت لقمان حکیم علیه‌السلام فرزندش را با اندرزهایی بزرگ و بنیادین نصیحت کرد؛ اندرزهایی که اصول اساسی شریعت اسلامی را در بر می‌گیرد؛ از جمله: عقاید و باورهای صحیح، اعمال و عبادات، آداب رفتار اجتماعی و تهذیب و تربیت نفس.
قرآن کریم این وصایا و مواعظ گران‌سنگ را چنین بیان می‌کند: «وَإِذْ قَالَ لُقْمَانُ لِابْنِهِ وَهُوَ يَعِظُهُ يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ * وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ…»[1]؛ ترجمه: و (به یاد آور) هنگامی را که لقمان در حالی‌که فرزندش را اندرز می‌داد، گفت: ای پسرکم! به الله شرک نورز؛ زیرا شرک، ستمی بزرگ است. و ما انسان را دربارۀ پدر و مادرش سفارش کردیم (که به آنان نیکی کند).
آغاز تربیت با عقیدۀ توحید
الله متعال در آغاز این آیات می‌فرماید: «وَهُوَ يَعِظُهُ»؛ ترجمه: در حالی‌که او فرزندش را اندرز می‌داد.
این تعبیر نشان می‌دهد که لقمان علیه‌السلام وظیفۀ تربیتی و اخلاقی خود را به‌عنوان یک پدر به‌درستی انجام می‌داد. اسلام نیز پدران و مادران را موظف ساخته است که در تربیت، نصیحت و هدایت فرزندان خود نهایت تلاش را به کار گیرند. چنان‌که الله متعال می‌فرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا قُوا أَنفُسَكُمْ وَأَهْلِيكُمْ نَارًا»[2]؛ ترجمه: ای کسانی‌که ایمان آورده‌اید! خود و خانوادۀ خویش را از آتشی حفظ کنید که هیزم آن انسان‌ها و سنگ‌ها هستند.
بنابراین، تربیت دینی و اخلاقی فرزندان از مهم‌ترین مسئولیت‌های والدین در اسلام به‌شمار می‌رود.
در مقابل، فرزندان نیز وظیفه دارند دعوت والدین صالح خود را بپذیرند؛ زیرا پدران و مادران مؤمن همواره آرزو دارند فرزندانی نیکوکار، متعهد و پایبند به آموزه‌های اسلام تربیت کنند.
اساس حکمت لقمان علیه‌السلام
قرآن کریم بیان می‌کند که حکمت لقمان علیه‌السلام بر دو اصل اساسی استوار بود:
۱. شناخت الله متعال؛
۲. شکرگزاری در برابر نعمت‌های الهی.
الله متعال می‌فرماید: «وَلَقَدْ آتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ أَنِ اشْكُرْ لِلَّهِ وَمَنْ يَشْكُرْ فَإِنَّمَا يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِيٌّ حَمِيدٌ»[3]؛ ترجمه: «و به‌راستی به لقمان حکمت عطا کردیم [و گفتیم:] شکر الله را به‌جا آور، و هر کس شکر گزارد، تنها به سود خویش شکر می‌گزارد، و هر کس ناسپاسی کند، پس همانا الله بی‌نیاز و ستوده است.»
بر این اساس، حقیقت حکمت در شناخت الله متعال و سپاسگزاری عملی از نعمت‌های او نهفته است؛ سپاسی که تنها به زبان محدود نمی‌شود، بلکه قلب، زبان و رفتار انسان را در بر می‌گیرد.
رابطۀ علم و عمل در تربیت
بدون تردید، هر عمل صحیحی بر پایۀ معرفت و شناخت استوار است و برترین شناخت، شناخت الله متعال می‌باشد. انسان با ایمان، جایگاه خود را در جهان هستی می‌شناسد و مسیر زندگی برایش روشن می‌گردد؛ اما انسانِ دور از ایمان، هدف زندگی را گم کرده و سرگردان می‌شود.
ازاین‌رو، تربیت صحیح تنها با گفتار تحقق نمی‌یابد؛ بلکه مربی باید خود الگوی عملی اخلاق، ایمان و استقامت باشد تا نصیحت‌های او در دل فرزندان اثر بگذارد.
اگر در وصایای لقمان حکیم علیه‌السلام دقت کنیم، درمی‌یابیم که این اندرزها مجموعه‌ای کامل از اصول تربیتی اسلام را در بر می‌گیرد، از جمله:
– توحید و مبارزه با شرک؛
– احترام و نیکی به والدین؛
– مراقبت از اعمال کوچک و بزرگ؛
– اقامۀ نماز؛
– امر به معروف و نهی از منکر؛
– صبر و استقامت؛
– تواضع و فروتنی؛
– اعتدال در رفتار و گفتار؛
– رعایت اخلاق اجتماعی.
به همین دلیل، مواعظ لقمان علیه‌السلام را می‌توان از جامع‌ترین نمونه‌های تربیت ایمانی، اخلاقی و اجتماعی در قرآن کریم دانست؛ تربیتی که هم عقل انسان را می‌سازد، هم قلب او را پاک می‌کند و هم رفتار او را اصلاح می‌نماید.
ادامه دارد…
بخش قبلی | بخش بعدی
[1]. لقمان: ۱۳.
[2]. التحریم: ۶.
[3]. لقمان: ۱۲.
