نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی
قرآن؛ معجزهای فراتر از زمان
بخش ۱۲۱
تولد پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوسلم در چنین شرایطی
در چنین محیطی که از نظر علمی و فرهنگی فقیر به شمار میرفت، پیامبر اکرم حضرت محمد صلیاللهعلیهوسلم در شهر مکۀ مکرمه متولد شدند. تولد ایشان در سال معروف به «عام الفيل»، رُخ داد. زندگی پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم از همان آغاز با سختیها و محرومیتهایی همراه بود که در شکلگیری شخصیت ایشان تأثیر عمیقی داشت.
پدر ایشان، عبدالله بن عبدالمطلب، پیش از تولد پیامبر صلیاللهعلیهوسلم از دنیا رفت و آنحضرت به صورت یتیم به دنیا آمدند. هنوز چند سالی از زندگی ایشان نگذشته بود که مادرشان، آمنه بنت وهب، نیز وفات یافت. بدین ترتیب، پیامبر صلیاللهعلیهوسلم در سنین کودکی از نعمت حضور پدر و مادر محروم شدند و تحت سرپرستی جدشان عبدالمطلب و سپس عمویشان ابوطالب قرار گرفتند.
این شرایط نشان میدهد که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم از نظر خانوادگی و اقتصادی نیز در موقعیتی نبودند که بتوانند از امکانات تعلیمی و فرهنگی خاصی برخوردار شوند. خانوادۀ ایشان ثروتمند نبود و محیط اجتماعی نیز فاقد مراکز تعلیمی و تحقیقی بود.
دوران جوانی پیامبر صلیاللهعلیهوسلم و نبود امکانات تعلیمی
دوران جوانی، مهمترین مرحله در شکلگیری شخصیت علمی و فکری انسان است. در این دوره، انسان معمولاً از طریق تعلیم و تحصیل رسمی به کسب علم میپردازد. اما در مورد پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم چنین شرایطی وجود نداشت.
در مکۀ مکرمه آن زمان نه مدرسهای وجود داشت و نه معلمانی که علوم مختلف را تعلیم دهند. جامعه نیز علاقۀ چندانی به تحصیل علم نشان نمیداد. قرآن کریم در توصیف جامعۀ عرب آن زمان از کلمۀ «امین» استفاده میکند؛ یعنی مردمی که از خواندن و نوشتن و تعلیمات گسترده بیبهره بودند.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم نیز همانند بیشتر مردم آن زمان، در هیچ مدرسهای تحصیل نکردند و از هیچ استاد و معلمی تعلیم رسمی ندیدند. ایشان بیشتر به کارهای روزمره مانند تجارت و کمک به خانواده مشغول بودند. در جوانی به صداقت، امانت و پاکدامنی شهرت یافتند و به همین دلیل مردم مکۀ مکرمه ایشان را با لقب «الأمین» میشناختند.
معجزۀ پیامبر امّی صلیاللهعلیهوسلم
در چنین شرایطی، یکی از بزرگترین شگفتیهای تاریخ رُخ داد. خداوند متعال پیامبری را فرستاد که خواندن و نوشتن نمیدانست، اما کتابی بر او نازل شد که از نظر فصاحت، بلاغت، عمق معانی و جامعیت تعالیم، بینظیر بود.
این واقعیت که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم «امّی» بودند، خود یکی از مهمترین دلایل الهی بودن قرآن کریم به شمار میرود؛ زیرا فردی که هیچگاه در مکتب و مدرسهای تحصیل نکرده و کتابی مطالعه ننموده است، نمیتواند به تنهایی اثری پدید آورد که از نظر ادبی و معنوی، اندیشمندان و ادیبان بزرگ را به شگفتی وادارد.
قرآن کریم نه تنها از نظر زیبایی زبان و ساختار ادبی بینظیر است، بلکه مجموعهای گسترده از تعالیم اخلاقی، اجتماعی، حقوقی و تربیتی را نیز در بر دارد. این کتاب انسان را به عدالت، صداقت، مسئولیتپذیری، احترام به حقوق دیگران و پرهیز از ظلم و فساد دعوت میکند و در عین حال، اصولی برای تنظیم روابط اجتماعی و سیاسی ارائه میدهد.
شخصیت برجستۀ پیامبر صلیاللهعلیهوسلم و تأثیر آن در جامعه
با وجود آنکه پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم خواندن و نوشتن نميدانست، اما شخصیت اخلاقی و انسانی ایشان در میان مردم مکۀ مکرمه جایگاهی بسیار والا داشتند. صداقت، امانتداری، عدالتخواهی و حسن رفتار از خصوصیات برجستۀ ایشان بود. حتی دشمنان نیز به پاکی و راستگویی ایشان اعتراف داشتند.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم پیش از بعثت حدود چهل سال در مکۀ مکرمه زندگی کردند. در این مدت، سفرهای علمی طولانی یا ارتباط گسترده با مراکز فرهنگی بزرگ نداشتند. تنها دو سفر تجاری به شام انجام دادند که آن نیز کوتاه و محدود بود و فرصتی برای کسب علوم گسترده فراهم نمیکرد.
با این حال، هنگامی که قرآن کریم بر ایشان نازل شد، سخنانی بر زبان ایشان جاری گردید که از نظر محتوا، ساختار و عمق معانی، فراتر از توان بشر به نظر میرسید. این امر توجه بسیاری از مردم را جلب کرد و آنان را به اندیشه دربارۀ منشأ این کلام واداشت.
تحدی قرآن کریم و ناتوانی مخالفان
یکی از حصوصیات برجستۀ قرآن کریم، دعوت آن به «تحدی» یا مبارزهطلبی است. قرآن کریم بارها از مخالفان خود دعوت میکند که اگر در الهی بودن آن شک دارند، کتابی مانند آن یا حتی سورهای همانند آن بیاورند.
این دعوت در شرایطی مطرح شد که جامعۀ عرب در اوج قدرت ادبی و زبانی قرار داشت و شاعران و خطیبان برجستهای در میان آنان وجود داشتند. با این حال، هیچیک از آنان نتوانست اثری ارائه دهد که از نظر فصاحت، بلاغت و عمق معانی با قرآن کریم برابری کند.
ناتوانی مخالفان در جواب به این چالش، یکی از مهمترین دلایل اعجاز قرآن کریم به شمار میرود؛ زیرا اگر قرآن کریم ساختۀ ذهن بشر بود، بیتردید ادیبان و شاعران عرب میتوانستند نمونهای مشابه آن ارائه دهند.
به عنوان خلاصه باید گفت با بررسی شرایط تاریخی، جغرافیایی و فرهنگی عصر نزول قرآن، به روشنی میتوان دریافت که ظهور چنین کتابی در آن محیط، امری کاملاً شگفتانگیز و فراتر از تواناییهای معمول بشری بوده است. سرزمینی که از نظر علمی و فرهنگی در سطحی پایین قرار داشت، جامعهای که فاقد نظام آموزشی و مراکز علمی بود، و پیامبری که از تعلیم رسمی بیبهره بود، همگی نشان میدهند که منشأ قرآن کریم نمیتواند صرفاً انسانی باشد.
ازاینرو، بسیاری از اندیشمندان غیرمسلمان نیز قرآن کریم را پدیدهای منحصر به فرد در تاریخ بشریت دانستهاند؛ کتابی که در شرایطی ظاهراً ناممکن ظهور کرد، اما توانست تحولی عظیم در تاریخ انسان ایجاد کند و تمدنی بزرگ را پایهگذاری نماید.
به همین دلیل، قرآن کریم نه تنها از دیدگاه دینی، بلکه از نظر تاریخی، ادبی و فرهنگی نیز مهمترین و تأثیرگذارترین کتاب در تاریخ بشر به شمار میرود؛ کتابی که مطالعه و تحقیق دربارۀ آن همچنان برای اندیشمندان و محققان جهان موضوعی زنده و الهامبخش باقی مانده است.[1]
ادامه دارد…
[1]. خلاصه از تفسیر «معارف القرآن» در تفسیر آیۀ ۲۳ سورۀ بقره.
By محمد فاتح