تحلیلی بر تاریخ و باورهای بودیزم «بخش سی‌وهشتم»

نویسنده: م. مهرالله عزیزی

تحلیلی بر تاریخ و باورهای بودیزم

بخش سی‌وهشتم

الف: حکم ممنوعیت رهبانیت (ادامه)

در بخش‌های قبلی دیدیم که اسلام رهبانیت را به‌گونۀ کلی بررسی می‌کند و با توجه به طبیعت انسان و نیازهای طبیعی او، اجازه نمی‌دهد انسان از زندگی عادی جدا شود یا بخش‌های مهم زندگی‌اش را کنار بگذارد.

همچنان روشن شد که چرا رهبانیت در اسلام قابل قبول نیست و این دین همیشه بر میانه‌روی و تعادل تأکید دارد؛ طوری که انسان هم زندگی دنیوی‌اش را به‌درستی پیش ببرد و هم به معنویت توجه داشته باشد.

حالا در این بخش آخر، می‌خواهیم موضوع را کمی دقیق‌تر بررسی کنیم؛ یعنی ببینیم اسلام دربارۀ بعضی نمونه‌های مشخص رهبانیت -مثل ترک ازدواج، انتخاب فقر به‌عنوان یک روش زندگی، یا گوشه‌گیری و دوری از مردم- چه دیدگاهی دارد.

از این بررسی معلوم می‌گردد که اسلام در عین این‌که به زهد، تقوا و توجه به آخرت دعوت می‌کند، هیچ‌گاه طرفدار سخت‌گیری بی‌جا یا محروم‌کردن انسان از حقوق طبیعی‌اش نیست؛ بلکه همیشه تلاش می‌کند میان نیازهای جسمی و روحی انسان یک توازن درست برقرار باشد.

ب: حکم رهبانیت در اسلام از نگاه ترک ازدواج

ترک ازدواج و گوشه‌گیری از لذت‌های مشروع دنیا از مظاهر دیگر رهبانیت است. آیین‌هایی که رهبانیت را به رسمیت شناخته‌اند و آن را از خوبی‌های خود تلقی می‌کنند، ترک ازدواج و دوری از لذت‌ها و نعمت‌های مشروع را از اساسات خود می‌دانند و طیفی از آن‌ها سخت به آن پابندی نشان می‌دهند.

اما اسلام عزیز با این اصل که ترک ازدواج خوب و پسندیده تلقی شود، سخت مخالفت دارد و ازدواج را از نعمت‌های بزرگ پروردگار می‌داند و رابطۀ میان مرد و همسرش را از کارهای پسندیده و باارزش تلقی می‌نماید؛ زیرا ازدواج و نکاح سبب می‌شود تا انسان غریزۀ شهوانی خود را مهار کند و نفس خود را در کنترول داشته باشد. چنان‌که در این مورد پیامبر ما ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فرموده‌اند: «فإذا أبصر أحدکم إمرأة فاعجبته فلیأت أهله فإن ذالک یرّد ما فی نفسه.» ^[1]؛ ترجمه: «هر یکی از شما زنی را دید و به او مایل شد، نزد همسر خود برود؛ زیرا این کار آنچه را در دلش است فرو می‌نشاند.»

از فواید دیگر نکاح این است که توسط نکاح خانۀ انسان آباد می‌شود و انسان به راحت و سکون می‌رسد؛ چنان‌که خداوند متعال در قرآن نیز نکاح را سبب آرامش، سکون و طمأنینه در زندگی عنوان کرده‌ است: «وَمِنْ آياتِهِ أَنْ خَلَقَ لَكُمْ مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَزْواجاً لِتَسْكُنُوا إِلَيْها»^[2]؛ ترجمه: «از نشانه‌هایش آن است که برای‌تان از (جنس) خودتان همسرانی آفرید تا با آن‌ها آرام گیرید.»

اسلام نیازهای طبیعی انسان را به رسمیت می‌شناسد، و برای زن و مرد چارچوبی سالم و پسندیده قرار داده است؛ چارچوبی که مورد رضایت پروردگار است. این روابط در این چارچوب نه‌تنها مانع رشد معنوی نیست، بلکه حتی در زندگی پیامبران ^{علیهم‌الصلاةوالسلام} نیز وجود داشته و مانع دریافت وحی و برگزیده شدن آنان نگردیده است.^[3]

اسلام این تنگنا را برطرف ساخته و می‌فرماید: «نِسَاؤُكُمْ حَرْثٌ لَكُمْ فَأْتُوا حَرْثَكُمْ أَنَّى شِئْتُمْ»^[4]؛ ترجمه: «زنان‌تان کشتزار شما هستند، پس هرگونه که خواهید، به کشتزار خود در آیید.»

همچنین پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فرمود: «وفي بضع أحدكم صدقة» قالوا: يا رسول الله أيأتي أحدنا شهوته ويكون له فيها أجر؟ فقال: «أرأيتم لو وضعها في حرام أكان عليه وزر» قالوا: نعم. فقال: «كذلك إذا وضعها في حلال كان له أجر»^[5]؛ ترجمه: «در آمیزش هر یک از شما با همسرش صدقه است. صحابه گفتند: ای رسول خدا! آیا کسی شهوت خود را برآورده کند و برایش اجر باشد؟ فرمود: «اگر آن را در حرام انجام دهد، آیا گناه ندارد؟» گفتند: بلی. فرمود: «پس وقتی در حلال انجام دهد، برایش پاداش است.»

پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} تأکید می‌کند که ازدواج از سنت‌های پیامبران ^{علیهم‌الصلاةوالسلام} است، چنان‌که می‌فرماید: «چهار چیز از سنت‌های پیامبران است: حیا، خوشبو ساختن خود، مسواک زدن و ازدواج.»^[6]

چنان‌که همۀ پیامبران ^{علیهم‌الصلاةوالسلام} نکاح و ازدواج کرده‌اند و امتیان خود را به انجام آن ترغیب داده‌اند. همچنان از زمان آدم ^{علیه‌السلام} تا شریعت محمدی ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} هیچ شریعتی نگذشته است که از نکاح خالی مانده باشد.

همچنان از انس بن مالک ^{رضی‌الله‌عنه} روایت است: سه نفر نزد خانه‌های همسران پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} رفتند تا دربارۀ عبادت آن‌حضرت ^صلی‎^{الله‌علیه‌وسلم} بپرسند. وقتی از عبادت ایشان آگاه شدند، آن را کم پنداشتند و گفتند: ما کجا و پیامبر کجا؟ درحالی‌که گناهان گذشته و آیندۀ او بخشیده شده است! یکی از آنان گفت: من همیشه شب‌ها را به نماز می‌گذرانم. دیگری گفت: من پیوسته و همیشه روزه می‌گیرم و افطار نمی‌کنم. سومی گفت: من از زنان دوری می‌کنم و هرگز ازدواج نمی‌کنم. وقتی پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} از این سخنان باخبر شد، فرمود: «شما همان کسانی هستید که چنین و چنان گفتید؟ به خدا قسم، من از همۀ شما بیشتر از خدا می‌ترسم و پرهیزگارترم؛ اما گاهی روزه می‌گیرم و گاهی افطار می‌کنم، هم نماز می‌خوانم و هم استراحت می‌کنم، و با زنان ازدواج می‌کنم. پس هر کسی از روش و سنت من روی‌گردان شود، از من نیست.»^[7]

در اصطلاح شریعت, ترک نکاح به تبتّل تعبیر می‌شود؛ چنان‌که حضرت سعد بن ابی وقاص ^{رضی‌الله‌عنه} می‌فرماید: «نبی کریم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم}  حضرت عثمان بن مظعون ^{رضی‌الله‌عنه} را از تبتل (ترک نکاح) منع فرموده بود. اگر آن‌حضرت ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} او را اجازۀ (تبّتل) می‌داد، پس ما نیز خود را خصی می‌کردیم.»^[8]

معنی تبتّل «انقطاع از زنان و ترک نکاح» است. نزد نصاری (پیروان حضرت عیسی ^{علیه‌السلام}) تبتل عملی نیک و پسندیده است؛ زیرا نزد آنان آخرین حد دین‌داری اجتناب از زنان و دوری از نکاح بوده است. چنان‌که در عیسویت یا برخی مذاهب دیگر مثل (هندوییزم و بودیزم و…) ترک نکاح و دوری از لذت‌ها و نعمت‌های دنیا آخرین حد عبادت و نیکی پنداشته می‌شود، اما در اسلام چنین سخنی وجود ندارد، بلکه اسلام عزیز نکاح را برای زندگی انسانی یک ضرورت قرار داده و اهمیت آن را به روشنی بیان کرده است و فرموده است که از لذت‌ها و نعمت‌های دنیا کلاً کناره‌گیری نمودن و تکالیف بی‌جا را متحمل شدن عبادت نیست، بلکه رهبانیت است. در اسلام به رهبانیت هیچ گنجایشی نیست.^[9]

درست است که امام شافعی ^{رحمه‌الله} در بعضی حالت‌ها گفته‌اند که بدون نکاح زندگی کردن بهتر است؛ اما این نظر ایشان هیچ‌گاهی با اصل و مقاصد شریعت اسلامی در تضاد نیست؛ زیرا اولاً این بحث مربوط به «فضیلت» است، نه این‌که نکاح جایز است یا نه؛ و ثانیاً این برتری هم به خود نکاح (کردن یا نکردن آن) برنمی‌گردد، بلکه از این نگاه است که اگر کسی مجرد بماند، فرصت زیادی برای عبادت پیدا می‌کند و می‌تواند بیشتر خود را وقف عبادت و اطاعت پروردگار بسازد. به‌عبارت ساده‌تر، هدف امام شافعی ^{رحمه‌الله} این است که نشان بدهند در برخی شرایط، مشغول بودن به عبادت نسبت به درگیری‌های زندگی خانوادگی و نکاح بهتر است. چنان‌که ملا علی قاری ^{رحمه‌الله} در «مرقات» بعد از بیان دلایل امام شافعی ^{رحمه‌الله}، دلایل امام اعظم ابوحنیفه ^{رحمه‌الله} را هم آورده‌اند. از آن دلایل معلوم می‌شود که در برابر مجرد ماندن، ازدواج کردن و زندگی خانوادگی داشتن، فضیلت زیادی دارد.^[10]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی