مدارا (بخش اول)

نویسنده: ام سعدیه

آسایش دو گیتی تفسیر این دو حرف است                               با دوستان مروت با دشمنان مدارا

چکیده

مدارا یکی از صفات برجسته‌ی انسانی است. که خداوند این ویژگی را در قرآن به عنوان نعمت و رحمت الهی قلمداد فرمود. مدارا به عنوان یک فضیلت والای اخلاقی که دارای اثری به سزا در حوزه­ی اخلاق فردی و اجتماعی است از اصولى است که در بهبود و رشد روابط انسان با دیگران، تاثیر شگرفى و رعایت آن برای ارامش عمومی جامعه ضروری است. این خصلت بسیاری از فضیلت­ها را در درون خود جای داده است از قبیل فروتنی، انسان دوستی، بردباری و خویشتن داری، فرو بردن خشم، دوری از کینه­توزی، دوری از خشونت و سخت­گیری، ترک ستیزه­جویی، پرهیز از دشنام­گویی، آسان­گیری و بالاخره مقابله به نیکی در مقابل بدی‌ها، مدارا به معنای ملاطفت و نرمی و ملایمت و در لغت به معنی پرهیز از درگیری با کسی به خاطر شر اوست.

این فضیلت اخلاقی از جمله‌ی صفاتی است که آدمی را در دنیا و آخرت به مراتب بلند و درجات ارجمند می‌رساند. مدارا نقش بسیار سازنده‌ای در زندگی خانوادگی و اجتماعی انسان دارد. زندگى پر از ناگواری­هایى است که انسان با آن رو برو مى­شود. اگر انسان بنا را بر مدارا کردن با مردم نگذارد و در مشکلات و ناهمواری­ها، با دیگران به تندى و خشونت رفتار کند، هم به اعتبار اجتماعى و هم به سلامت دینى و اخلاقى خود لطمه خواهد زد.

مدارا از مهم­ترین عوامل تحکیم خانواده و از مصادیق بارز حسن خلق می­باشد. استحکام بنیان خانواده در سایه نرم­خویی، بستری مناسب برای تربیت و رشد نسل­های سالم و شاداب فراهم می­سازد. عدم تعامل افراد در محیط خانواده، سبب ناسازگاری و ایجاد تنش و ناامنی روانی می­شود؛ از این­رو پرداختن به فواید و تأثیر این صفت در ایجاد روابط خانوادگی سالم ضروری است. هدف، بالابردن روحیه سازگاری و تقویت آن بین همسران و معرفی فواید مدارا در خانواده است.

در طول زندگی مشترک، ممکن است اعضای خانواده دارای شرایط یا صفات خاصی باشند که تحمل آن برای طرف مقابل امکان­پذیر نباشد. در این شرایط آنچه می­تواند تداوم زندگی مشترک را تضمین کند، مدارا است.

مقدمه

خانواده حساس­ترین و مهم­ترین اجتماعی است که از حداقل دو انسان (زن و شوهر) تشکیل می­‌شود. این جامعه به ظاهر کوچک تجلی­گاه صمیمانه‌­ترین روابط بین دو نفر است که معمولاً پیشینه‌ی آشنایی طولانی ندارند و در عین حال مبدأ پیدایش و کانون پرورش انسان­‌های دیگری هستند به همین دلیل می‌­توان گفت: خانواده مهم­ترین نهاد اجتماعی است. پیدایش و پایداری رابطه‌ی صمیمانه و حفظ و صیانت از آن نیازمند پشتوانه‌­ای محکم است، تا اعضای خانواده در سایه‌ی آن به کمال مطلوب نایل گردند. دین اسلام به عنوان آخرین و کامل‌­ترین آیین، برای دستیابی به زندگی سالم و توأم با سازگاری و آرامش، اصولی را ارائه می‌­دهد که یکی از مهم­ترین و اساسی‌­ترین آن­ها «رفق» و «مدارا» در نهاد خانواده و جامعه است.

واژه‌شناسان «رفق و مدارا» را به معنای نرم‌خویی، مهربانی، ترک زور و خشونت تعریف کرده‌اند. مدارا نقش بسیار مؤثری در زندگی خانوادگی و اجتماعی انسان ایفا می‌کند. بقای دین و دنیا، فراوانی خیر و برکت، استحکام دوستی‌ها و صمیمیت‌ها، پنهان ماندن عیوب، و از میان رفتن کینه و دشمنی از جمله‌ی آثار و برکات رفق و مدارا می‌باشند. مدارا یکی از مفاهیم اخلاقی محوری در قرآن است. دامنه‌ی مفهوم مدارا به قدری وسیع است که می‌توان آن را به عنوان یک حوزه‌ی معنایی مستقل در نظر گرفت و روابط مفاهیم دیگر را با آن مشخص کرد. بر این اساس، می‌توان مدارا را در تعاملات اجتماعی به کار برد. مفهوم مدارا در آیات قرآنی با مفاهیمی مانند عفو، صفح، صلح، صبر، سلم و مغفرت مرتبط شناخته می‌شود.

مدارا به معنای رفتار نرم و ملایم در کارها و پرهیز از خشونت، تندی و سخت‌گیری است. خداوند مسلمانان را به ویژگی زیبای مداراجویی در رفتارها توصیه کرده است، آن‌گونه که در قرآن آمده است: «خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَهِلِينَ»، که معنای آن است: «گذشت را پیشه کن، به کارهای شایسته فرمان ده و از نادانان روی برگردان!».

و همچنین خداوند متعال می­فرماید: «وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِي بَيْنَكَ وَبَيْنَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِيٌّ حَمِيمٌ»؛ یعنی: «و نیکی با بدی یکسان نیست (بدی را) با آنچه خود بهتر است دفع کن آنگاه کسی که میان تو و میان او دشمنی است گویی دوستی یکدل می­گردد.»

بر پایه­ی کاربردهای رفق و مدارا در قرآن و حدیث؛ معناهایی از قبیلِ ملاطفت، مهربانی، تحمّل، راه آمدن، بلند نظری و گشادگی را معادل دو واژه‌ی رفق و مدارا می‌توان قرار داد.

واژه‌شناسان رفق و مدارا را چنین معنا کرده‌اند: «الرِّفْقُ: اللُّطْفُ و هو ضِدُّ العُنْف»؛‏ رفق به معنای لطف در برابر زور است.

رفق یعنی نرم‌خویی، رأفت، ترک زور و خشونت در سخن و عمل در برابر مردم در تمام حالات، چه این‌که از طرف مردم خلافی نسبت به انسان سربزند یا نه.

در تعاملات انسانی، چه در رفتار انسان‌ها با یکدیگر و چه در ساحت خانواده‌ها طبعاً پاره‌ای ناملایمات پیش می‌آید که گریزی از آن نیست. امّا اگر قرار باشد تندی و خشونت و برخوردهای خشن بر روابط انسان حکم­فرما شود، پیوسته انرژی انسان در درگیری‌ها هدر خواهد رفت و از هدف و مقصد خود از زندگی باز می‌ماند.

اصل رفق و مدارا موجب می‌شود سرمایه‌ها و توانایی‌های انسان همه در یک سو و در راه مقصد و هدف غایی‌اش هزینه شود. هنگامی که پیامبر اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) به پیامبری مبعوث شدند، خداوند متعال آیه­ی زیر را بر او نازل کرد که در واقع دستورالعملی در تبلیغ رسالت و شیوه‌ی درست برخورد با مردم است.

«خُذِ العَفوَ وَ أمُر بِالعُرفِ وَ أَعرِض عَنِ الجاهِلين»؛ «گذشت پیشه کن، و به (کار) پسندیده فرمان ده، و از نادانان روی برگردان.»

اهمیت رفق و مدارا در اسلام

در اهمیت رفق و مدارا همین بس که از صفات خدای بزرگ خوانده می‌شود: «حَدَّثَنَا عَفَّانُ، قَالَ: حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، قَالَ: أَخْبَرَنَا يُونُسُ، وَحُمَيْدٌ، عَنِ الْحَسَنِ، عَنْ عَبْدِ اللهِ بْنِ مُغَفَّلٍ، عَنِ النَّبِيِّ (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) قَالَ: «إِنَّ اللهَ عَزَّ وَجَلَّ رَفِيقٌ يُحِبُّ الرِّفْقَ، وَيُعْطِي عَلَى الرِّفْقِ مَا لَا يُعْطِي عَلَى الْعُنْفِ» حضرت رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) می‌فرماید: «خداى عز و جل ملایم است و ملایمت را دوست دارد، و پاداشى که به ملایمت می‌دهد به خشونت و سخت‌گیرى نمی‌دهد».

«حدثنا هشيم، عن علي بن زيد، عن سعيد بن المسيب، قال: قال رسول الله (صلی‌الله‌علیه‌وسلم): «رأس العقل بعد الإيمان بالله مداراة الناس، …» حضرت رسول اکرم (صلی‌الله‌علیه‌وسلم) می‌فرماید: «بدان‌که بعد از ایمان به خدا، مدارا کردن با مردم حیاتی‌ترین جزء عقل است». پس نتیجه خِرَدورزی مدارا کردن با مردم است.

بخش بعدی