زندگانی امام اعظم رحمه‌الله و مناظرات ایشان با پیروان عقاید و افکار باطل
تأثیر استادان بر شخصیت امام ابوحنیفه رحمه الله
استادان امام ابوحنیفه رحمه‌الله نقشی حیاتی در شکل‌گیری شخصیت علمی و فقهی ایشان ایفا کردند. این بزرگان با انتقال دانش عميق خویش در بخش هاي فقه، حدیث و کلام، نه تنها بر وسعت دانش امام رحمه الله افزودند، بلکه فضایل اخلاقی و علمی والایی را در وجود ایشان نهادینه ساختند. پیوند امام با این استادان که سرشار از احترام، تلاشی خستگی‌ناپذیر و فروتنی بود، سرمشقی برای جویندگان دانش است. در پرتو فیضِ همین بزرگان بود که امام ابوحنیفه رحمه الله سرانجام به عنوان بنیان‌گذار مذهب فقهی حنفی شناخته شد؛ مذهبی که همچنان یکی از معتبرترین و پرطرفدارترین مذاهب جهان اسلام باقی مانده است.[1]
فرزندان امام ابوحنیفه رحمه‌الله
امام ابوحنیفه رحمه‌الله که در تاریخ اسلام به عنوان شخصیتی برجسته در علوم فقه و حدیث شناخته می‌شود، افزون بر شهرت علمی و تربیت شاگردان و پیروان بی‌شماری که در طول حیات خویش به زیور دانش آراست، از منظر تبار خانوادگی نیز جایگاهی درخور داشت. با این حال، جای تأسف است که در روایات معتبر تاریخی، پیرامون فرزندان ایشان تفصیل چندانی به میان نیامده است؛ اما بر اساس آنچه از فحوای برخی منابع متقدم استخراج می‌گردد، نقل شده است که امام رحمه الله در طول زندگانی خویش، تنها یک فرزند به نام «حماد» داشت که او نیز به تأسی از سیره‌ی پدر، به تحصیل علوم دینی و فقهی روی آورد.
با عنایت به اینکه امام ابوحنیفه رحمه الله در ادوار مختلف حیات، به عنوان پیشوای فقه اسلامی شناخته می‌شد، نام فرزند ایشان در منابع تاریخی چنان کم‌رنگ انعکاس یافته که اطلاعات موجود در این زمینه بسیار اندک است. حقیقت امر آن است که همین قلتِ روایت‌ها باعث شده تا برخی محقيقان این فرضیه را مطرح سازند که امام ابوحنیفه رحمه‌الله، علی‌الخصوص در دوران جوانی، تمامی مساعی و اهتمام خویش را معطوف به کسب دانش نموده و به مسائل خانوادگی توجه کمتری داشته است. در منابع تاریخی مسطور است که امام رحمه الله در اواخر عمر خویش، بیش از هر زمان دیگر به تکامل و ترویج دانش فقه همت گماشت؛ خصوصا پس از رحلت استادش، حماد بن ابی‌سلیمان، که تمامی توان خود را بر محور تدریس و اشاعه‌ی آراء فقهی متمرکز ساخت.
در باب وضعیت خانوادگی امام ابوحنیفه رحمه الله، شایان ذکر است که قاطبه‌ی منابع تنها به وجود فرزندی به نام حماد اشاره کرده‌اند. حماد بن امام ابوحنیفهرحمه الله در عرصه‌ی علمی وخصوصا در بخشي فقه، شخصیتی مورد توجه بود؛ چنان‌که برخی مفسران و فقها در آثار خویش، هنگام یادکرد از مقام علمی وی، او را با عنوان فرزند امام ابوحنیفه رحمه الله ستوده‌اند.
علیرغم آنکه جزئیات کثیری از زندگانی خصوصی امام رحمه الله در دست نیست، اما با توجه به اینکه ایشان همواره بر ارزش‌های علمی، تقوا و پرهیزگاری تأکید می‌ورزید، می‌توان با اطمینان اذعان داشت که فرزند وی نیز در همان مسیر اخلاقی و معرفتی گام نهاده است.
در آخر سخن، بر خلاف تأثیر عميق و ماندگار امام رحمه الله در علم فقه و تاریخ اسلام، زوایای زندگانی خانوادگی و وضعیت فرزندان ایشان به‌اندازه‌ی حیات علمی‌شان مورد مداقه و ثبت قرار نگرفته است. بر این اساس، آگاهی ما پیرامون فرزندان امام بسیار محدود بوده و تنها از خلال همین جزئیات استنباط می‌گردد که ایشان تا واپسین ایام حیات، به فضیلت نشر علم اشتغال داشته و تا زمانی که در قید حیات بود، جانشینان خویش را در کنف علم و تقوا به‌صورت عملی پرورش داد.[2]
By محمد فاتح