زندگانی امام اعظم رحمه‌الله و مناظرات ایشان با پیروان عقاید و افکار باطل
استادان امام ابوحنیفه رحمه‌الله
حضرت امام ابوحنیفه رحمه الله، از بزرگترین فقیهان و مصلحان تاریخ اسلام، در مسیر طولانی دانش‌اندوزی خویش از محضر استادان برجسته‌ای کسب فیض نمود که هر یک در ارتقای دانش فقهی و علمی ایشان نقشی بی‌بدیل ایفا کردند. این استادان نه تنها در ساحت علم، بلکه در منش اخلاقی، فرهنگی و رفتاری ایشان نیز اثری عميق بر جای نهادند. امام ابوحنیفه رحمه الله، به‌ویژه در دوران جوانی و آغاز تحصیل، اندوخته‌های علمی فراوانی از این بزرگان کسب کرد که بعدها در تدوین مذهب فقهی حنفی تأثیری شگرف نهاد. در ادامه، به معرفی چهار تن از استادان نام‌آور ایشان و تبیین کیفیت روابط و میزان اثرگذاری‌شان بر امام می‌پردازیم:
۱. عکرمه، مولی عبدالله بن عباس رضی‌الله‌عنهما (متوفی ۱۰۴ هـ)
عکرمه که از نسل اصیل و از بزرگان تابعین به شمار می‌رود، از شاگردان نامدار صحابی گران‌قدر، عبدالله بن عباس رضی‌الله‌عنهما بود. وی در علوم تفسیر، قرآن، فقه و حدیث تخصص داشت و در مکه و مدینه به تدریس علوم دینی اشتغال می‌ورزید. بسیاری از روایات تفسیری که در کتب بزرگ اهل‌سنت مسطور است، از طریق عکرمه نقل شده است. وی افزون بر علوم قرآنی، در مسائل فقهی نیز صاحب‌نظر بود و از پیشگامان روش‌های استنباط فقهی محسوب می‌گشت.
حضرت امام ابوحنیفه رحمه لله که در جوانی شیفته‌ی علم کلام و تفسیر قرآن بود، نزد عکرمه رضي الله عنه تلمذ نمود. ایشان از فهم ژرف عکرمه در تفسیر آیات و روایات نبوی ﷺ و نیز از روش‌تعليم وی در استنباط فقهی بهره‌های فراوان برد؛ خصوصا در مسائل مربوط به وضو، نماز و جزئیاتی که پیوند مستقیم با آیات قرآن داشتند. امام ابوحنیفه رحمه الله از این طریق توانست بسیاری از مسائل پیچیده را با تکیه بر تفسیر دقیق قرآن و احادیث حل‌وفصل نماید.
۲. عطاء بن ابی‌رباح رضي الله عنه(متوفی ۱۱۴ هـ)
عطاء بن ابی‌رباح از فقیهان و محدثان برجسته‌ی دوران تابعین بود. وی در مکه معظمه به عنوان یکی از بزرگترین استادان فقه و حدیث شناخته می‌شد و شاگردان بسیاری در محضر او تعليم یافتند. عطاء در مسائل کثیر فقهی، خصوصا در ابواب عبادات، معاملات و تفسیر قرآن صاحب‌رأی بود و به عنوان مرجعی بزرگ در پاسخگویی به پرسش‌های دینی مردم شناخته می‌شد.
حضرت امام ابوحنیفه رحمه‌الله از دانش عطاء بن ابی‌رباح در بخش فقه، خصوصا در مسائل طهارت، نماز و مجموعه‌ی عبادات بهره جست. عطاء شیوه‌های نوینی را در استنباط مسائل فقهی به امام ابوحنیفه رحمه الله آموخت که تأثیری گسترده در مذهب حنفی بر جای نهاد. افزون بر این، امام ابوحنیفه رحمه الله در بسیاری از مباحثات علمی خویش، با الهام از علمي عطاء، قواعد فقهی جدیدی را پایه‌گذاری نمود. بدین ترتیب، عطاء نقشی کلیدی در شکل‌گیری شخصیت علمی امام و ترویج اجتهادات حنفی ایفا کرد.
۳. نافع، مولی (آزادشده‌ی) ابن‌عمر رضي الله عنه (متوفی ۱۱۷ هـ)
نافع رحمه‌الله از بزرگترین محدثان و فقیهان عصر خویش و از پرورده‌های مکتب عبدالله بن عمررضي الله عنهما، صحابی گران‌قدر پیامبر ﷺ، بود. وی در فهم حدیث و فقه اسلامی شهرتی بسزا داشت و در مدینه به تدریس اشتغال می‌ورزید. نافع افزون بر تخصص در روایت، به دلیل ژرف‌نگری در مسائل فقهی، تأثیری شگرف بر فقه اسلامی و خصوصا بر فقه حنفی بر جای نهاد.
امام ابوحنیفه رحمه‌الله دانش حدیث را نزد نافع فراگرفت و بسیاری از مسائل فقهی را از طریق روایات صحیح و معتبری که از وی آموخته بود، استنباط نمود. نافع در انتقال احادیث چنان امام ابوحنیفه رحمه الله را تربیت نمود که ایشان همواره بر صحتِ استناد در استنباط احکام پای می‌فشرد. امام ابوحنیفه رحمه الله با بهره‌گیری از علم نافع رحمه الله توانست بنیان‌های نوینی در علم فقه بنا نهد که در گسترش مذهب حنفی و سایر شاخه‌های علمی نقشی حیاتی ایفا کرد.
۴. حماد بن ابی‌سلیمان رحمه الله (متوفی ۱۲۰ هـ)
حماد بن ابی‌سلیمان از نامورترین فقیهان و محدثان زمانه‌ی خویش و برجسته‌ترین استاد امام ابوحنیفه رحمه الله به شمار می‌رود. حماد در علم فقه، خصوصا در تبیین اصول فقه و استنباط احکام از قرآن کریم و سنت، سرآمد بود. وی از نخستین کسانی محسوب می‌شود که اصول اجتهادی فقه را به شیوه‌ای دقیق و علمی مدون ساخت. امام ابوحنیفه رحمه الله که از آغاز در حلقه‌ی درس وی حضور می‌یافت، در اندک زمانی به شایسته‌ترین شاگرد او بدل گشت.
رابطه‌ی امام ابوحنیفه با حماد بن ابی‌سلیمان رحمهم الله ، به الگویی بی‌بدیل از رابطه‌ی استاد و شاگرد در تاریخ اسلام بدل شده است. امام رحمه الله در طول ۱۸ سال تلمذ در محضر حماد رحمه الله ، گنجینه‌ای ارزشمند از علم فقه، اصول اجتهاد و شیوه‌های استنباط را فراگرفت. حماد افزون بر تعلیم فقه، روش‌های اصولی را به ایشان آموخت که بعدها به ارکان مذهب حنفی بدل گشت. ارادت و محبت امام رحمه الله به استاد خویش چنان بود که نقل شده پس از وفات حماد، امام ابوحنیفه رحمه الله همواره در نمازهای خویش برای او دعاء و طلب مغفرت می‌نمود.
By محمد فاتح