نویسنده: قاری عبدالستار «سعید»مترجم: سید احمد قریب «منیری»
شهید حجاب و عفت
بخش: 9
نگاهی به زندگی شهید قاضی عبدالرحمن پغمانی
واکنش برانگیز ترین موضوع
همهٔ موضوعات ریفورم (اصلاحات) مرحلهٔ دوم حکومت امان‌الله خان، جنجال‌برانگیز بود؛ اما بدون تردید، بحث آزادی زنان و بی‌حجابیِ حجاب بیش از همه واکنش‌برانگیز شد. در میان مردم افغانستان ضرب‌المثلی رایج است که می‌گویند:«مال فدای جان است و جان فدای ناموس.» از آنجا که ضرب‌المثل‌ها بازتاب دهندهٔ اندیشه و روحیات یک ملت اند، این گفته نشان می‌دهد که پاسداری از ناموس، ارزشمندترین سرمایهٔ فرهنگی و اجتماعی مردم افغانستان به شمار می‌رود و آنان حاضر نیستند آن را به هیچ بهایی از دست بدهند. اگر وضعیت کابل را پیش از دورهٔ امانی بررسی کنیم، روشن می‌شود که باشندگان این شهر تا چه اندازه به حیا، عفت و پاسداری از حریم خانواده پایبند بودند. خانه‌های شهر معمولاً از دو بخش تشکیل می‌شد: بخش نخست، که «سراچه» نامیده می‌شد، محل پذیرایی از مهمانان و نشست‌های مردان بود؛ اما در پشت آن، فضای کاملاً جداگانه‌ای به نام «حرم‌سرا» قرار داشت که تنها زنان و محارم خانواده اجازهٔ ورود و اقامت در آن را داشتند.
در زمینه پوشش زنان نیز رعایت ستر و حجاب به اندازه‌ای بود که شاید در کمتر جامعه‌ای نمونه‌ای همانند آن دیده می‌شد. زنان، افزون بر پیراهن و شلوار، دو نوع پوشش دیگر نیز بر تن می‌کردند تا پوشیدگی آنان به‌طور کامل حفظ شود. یکی از این پوشش‌ها «دولاق» نام داشت که به شلواری شباهت داشت و جوراب نیز به قسمت پایینی آن دوخته شده بود؛ از این رو، حتی ساق پا و بند پا نیز دیده نمی‌شد. افزون بر آن، زنان چادری (برقع) بر سر می‌کردند، به گونه‌ای که تقریباً هیچ بخش قابل مشاهده‌ای از بدن آنان نمایان نبود.
امان‌الله خان نخست با صدور فرمانی، استفاده از برقع و دولاق را ممنوع اعلام کرد. برای اجرای این دستور، در بسیاری از مناطق کابل و پغمان اعلامیه‌هایی نصب شد و گروه‌هایی از سربازان در سطح شهر مستقر گردیدند. پس از آن، در مراسم رسمی پغمان و قصر ستوری، شخصاً روسری معمولی همسر خود(ملکه ثریا) را از سر او برداشت و وزیران را نیز مؤظف ساخت که از آن پس در محافل رسمی همراه با همسران خود، بدون پوشش چهره، حضور یابند. در راستای سیاست حضور اجتماعی زنان، حکومت اعلام کرد که زنان آزاد هستند و هیچ‌کس حق ندارد آنان را از سفر، کار یا حضور در اجتماع بازدارد. در بخش تعلیم نیز، در نخستین گام، صنف‌های درسی دختران و پسران تا سن یازده‌سالگی با یکدیگر ادغام شد. در ادامه، اعزام دختران برای ادامهٔ تحصیل در خارج از کشور نیز آغاز گردید و شماری از دختران افغان برای آموزش به ترکیه فرستاده شدند.
امان‌الله خان در اجرای سیاست آزادی زنان و بی‌حجابی تا آن اندازه جدی بود که برخی گزارش‌ها مواردی باورناکردنی را روایت می‌کنند. از جمله، در صفحهٔ۴۸۳ ترجمهٔ پشتوی کتاب آتش در افغانستان، اثر ریالی استیوارت، آمده است که امان‌الله خان رفت وآمد زنان باحجاب را در باغ‌ها و مناطق تفریحی پغمان ممنوع کرده بود. بر پایهٔ این روایت، روزی وی زنی را دید که با چادری در یکی از باغ‌ها حضور داشت. امان‌الله خان به او نزدیک شد، چادری را از سرش برداشت و گفت: «هنوز هم از این وسیله استفاده می‌کنی؟» در ادامه روایت آمده است که آن زن سخت هراسان شد و از اینکه بدون پوشش در برابر دیگران قرار گرفته بود، احساس شرمندگی می‌کرد. سپس امان‌الله خان گوگرد روشن کرد و چادری او را در کنار راه به آتش کشید.
با وجود این اقدامات، به‌جز همسران خاندان سلطنتی و شماری از زنان وابسته به مقامات دولتی، زنان افغانستان سیاست بی‌حجابی را نپذیرفتند. زنان مسلمان افغانستان که از کودکی با ارزش‌های حیا و عفت پرورش یافته بودند، حجاب را یک فریضهٔ دینی می‌دانستند و حاضر نبودند به هیچ قیمتی از آن دست بردارند. برخی مؤرخان نیز نوشته‌اند که به‌جز ملکه ثریا، هیچ زن دیگری در افغانستان از برنامهٔ بی‌حجابیِ حجاب امان‌الله خان حمایت نکرد. از این‌رو، حکومت در این بخش با بن‌بست روبه‌رو شد و یکی دیگر از برنامه‌های اصلاحی آن در عرصهٔ عمل با ناکامی مواجه گردید.
به منظور توجیه دینی سیاست بی‌حجابی، امان‌الله خان به قاضی عبدالرحمن پغمانی، که از عالمان برجسته و قاضی‌القضات وقت بود، مراجعه کرد و از او خواست تا در این زمینه با حکومت همکاری کند.
قاضی عبدالرحمن که تا آن زمان بیشتر به مسئولیت‌های قضایی خود اشتغال داشت و کمتر در مسائل سیاسی حکومت مداخله می‌کرد، با این درخواست و توقع بیهوده امان‌الله خان، وارد یکی از مهم‌ترین منازعات سیاسی و دینی عصر امانی شد و به یکی از شخصیت‌های اصلی رویدادهای بعدی تبدیل گردید.
By محمد فاتح