نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی
قرآن؛ معجزهای فراتر از زمان
بخش: ۱۲۴ و پایانی
جمعبندی و خاتمه
در این اثر، «اعجاز» بهمثابۀ پلی میان وحی و عقل، و میان ایمان و تجربه، بهگونهای منظم و چندبُعدی بررسی شد. از تعریف دقیق معجزه و بیان ارکان و شرایط آن آغاز گردید؛ سپس با تفکیک روشن میان معجزه، کرامت و سحر، چارچوبی مفهومی فراهم آمد که در پرتو آن، نمونههای قرآنیِ معجزات پیامبران علیهمالصلاةوالسلام معنی و انسجام بیشتری یافت. تقسیمبندیهای گوناگونِ معجزات -بر پایۀ موضوع، ادراک مخاطب، زمان اثر و بخش تخصص- نشان داد که «اعجاز» صرفاً به یک پدیدۀ خارقعادتِ محدود نیست، بلکه نظامی هدایتی است که متناسب با نیازهای ادراکی و تاریخی انسانها جلوه میکند.
در گام بعد، توجه به معجزات پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوسلم -بهخصوص قرآن کریم- افق تازهای گشود؛ زیرا قرآن کریم، معجزهای زنده و پایدار است که نهتنها در زمان نزول، بلکه در طول تاریخ، مخاطبان خود را به «تحدّی» فراخوانده و همچنان پاسخناپذیر باقی مانده است. تحلیل مفهوم تحدّی، مراحل آن، و واکنش جامعۀ عرب جاهلی، همراه با شهادت تاریخ، بر این حقیقت دلالت کرد که ناتوانی در همانندآوری قرآن کریم، نه ناشی از شرایط بیرونی، بلکه برخاسته از ماهیت فرابشری آن است. بررسی دیدگاههای مکاتب مختلف اسلامی نیز نشان داد که هرچند در بیان «وجه اعجاز» اختلافاتی وجود دارد، اما در اصل اعجاز قرآن کریم، اتفاق نظر گسترده برقرار است.
بخش گستردۀ کتاب به اعجاز بیانی، بلاغی و اسلوبی قرآن کریم اختصاص یافت؛ جایی که دقت در گزینش مفردات، هماهنگی شگفتانگیز لفظ و معنی، پرهیز از تکرار بیهدف، و ساختارهای چندلایۀ معنوی، جلوههایی از اعجاز را آشکار ساخت که فراتر از توان زبان بشری است. تحلیلهای موردی -از جمله بررسی کلمات مرتبط با مرگ و کاربرد دقیق «توفّی»- نشان داد که هر کلمه در قرآن کریم، در جایگاه خود، غیرقابل جایگزین است. همچنین، بررسی فصاحت، بلاغت و اسلوب قرآنی روشن ساخت که قرآن کریم نه در قالب شعر میگنجد و نه در چهارچوب نثر متعارف؛ بلکه سبکی مستقل و بیمانند را بنیان نهاده است.
در بخش اعجاز تشریعی، قرآن کریم بهعنوان نظامی کامل برای تنظیم حیات فردی و اجتماعی معرفی شد؛ نظامی که با فطرت انسانی هماهنگ بوده و در طول زمان، کارآمدی خود را حفظ کرده است. مقایسۀ آن با قوانین بشری معاصر، بر پویایی، اعتدال و جامعیت تشریع قرآنی تأکید نمود.
در بخش اعجاز علمی، با رعایت ضوابط علمی و احتیاط در تطبیق، جلوههایی از هماهنگی قرآن کریم با حقایق کشفشدۀ علمی مورد بررسی قرار گرفت؛ از آفرینش کیهان و نظامهای نجومی گرفته تا ساختار پیچیدۀ بدن انسان، جنینشناسی، نظامهای زیستی، و شگفتیهای طبیعت، آب، گیاهان و حیوانات.
این بررسیها نشان داد که قرآن کریم، کتاب علوم تجربی نیست، اما اشاراتی دقیق و هدایتگر دارد که با پیشرفت علم، ابعاد تازهای از آنها آشکار میشود. در عین حال، تأکید شد که اعجاز علمی، زمانی معتبر است که از تفسیرهای شتابزده و تحمیل نظریات گذرا بر متن قرآن کریم پرهیز شود.
مطالعۀ دستگاههای پیچیدۀ بدن انسان -از مغز و قلب تا نظام دفاعی و هورمونی- در کنار نظامهای طبیعی چون دریاها، جوّ زمین و کهکشانها، تصویری جامع از «توازن» و «حکمت» در آفرینش ارائه داد. همچنین، بررسی گیاهان و حیوانات و خواص درمانی و تغذیهای آنها، پیوند عمیق میان هدایت دینی و سلامت انسانی را برجسته ساخت.
در نهایت، این کتاب نشان داد که اعجاز قرآن کریم، مجموعهای از ابعاد بههمپیوسته است: بیانی، تشریعی، علمی و هدایتی. هیچیک از این ابعاد بهتنهایی تمام حقیقت اعجاز را دربرنمیگیرد، بلکه در کنار هم، سیمای کاملتری از این پدیدۀ الهی را ترسیم میکنند.
نتیجهگیری نهایی
اعجاز، نه صرفاً برای اثبات نبوت در گذشته، بلکه برای هدایت انسان در حال و آینده است. قرآن کریم با دعوت مکرر به تدبر، تعقل و مشاهده، انسان را به سفری معرفتی فرا میخواند که در آن، علم و ایمان نه در تقابل، بلکه در تکامل یکدیگرند. هرچه دانش بشر گسترش یابد، افقهای تازهای از فهم اعجاز قرآن کریم گشوده میشود -بیآنکه این کتاب آسمانی به نظریهای خاص محدود گردد-.
ازاینرو، مهمترین پیام این اثر آن است که اعجاز قرآن کریم، دعوتی است دائمی به شناخت، ایمان و مسئولیت؛ شناختی که به ایمان عمیقتر میانجامد، و ایمانی که انسان را به عمل صالح و آبادانی زمین سوق میدهد. بدینسان، قرآن کریم نهتنها کتاب هدایت، بلکه منشور حیات متوازن انسانی است -حیاتی که در آن، عقل، قلب و عمل در هماهنگی کامل با یکدیگر قرار میگیرند-.
در پرتو آنچه گذشت، روشن میشود که اعجاز قرآن کریم، حقیقتی زنده، پویا و پایانناپذیر است. هر نسل، به اندازۀ ظرفیت علمی و معنوی خود، از این اقیانوس بیکران بهره میگیرد؛ اما هیچگاه به کرانۀ آن دست نمییابد. این خصوصیت، خود گواهی دیگر بر الهیبودن قرآن کریم است.
امید است این اثر، گامی هرچند کوچک در جهت تعمیق فهم اعجاز قرآن کریم و تقویت پیوند میان علم و ایمان باشد، و خوانندگان را به تدبر بیشتر در آیات الهی و بهرهگیری عملی از هدایت آن ترغیب نماید؛ چراکه در نهایت، هدف از شناخت اعجاز، نه صرف آگاهی، بلکه تحول در اندیشه، رفتار و مسیر زندگی انسان است.
منابع
-
أبو داود، سليمان بن الأشعث. سنن أبي داود. تحقيق: شعيب الأرنؤوط. بيروت: دار الرسالة العالمية، ۱۴۳۰هـ/۲۰۰۹م.
-
إبراهيم، محمد إسماعيل. الإعجاز التشريعي في القرآن. ترجمه: عبد اللطيف.
-
ابن الجوزي، عبد الرحمن بن علي. زاد المسير في علم التفسير. تحقيق: عبد الرزاق المهدي. بيروت: دار الكتاب العربي، ط ۱، ۱۴۲۲هـ.
-
ابن حجر العسقلاني، أحمد بن علي. فتح الباري بشرح صحيح البخاري. مصر: المكتبة السلفية، ۱۳۸۰–۱۳۹۰هـ.
-
ابن سينا، الحسين بن عبد الله. القانون في الطب. تعليق: محمد أمين الضناوي.
-
ابن قيم الجوزية، محمد بن أبي بكر. زاد المعاد في هدي خير العباد. الرياض/بيروت: دار عطاءات العلم، دار ابن حزم، ط ۳، ۱۴۴۰هـ/۲۰۱۹م.
-
ابن ماجه، محمد بن يزيد القزويني. سنن ابن ماجه. تحقيق: محمد فؤاد عبد الباقي. القاهرة: دار إحياء الكتب العربية.
-
البخاري، محمد بن إسماعيل. صحيح البخاري. تحقيق: مصطفى ديب البغا. دمشق: دار ابن كثير، دار اليمامة، ط ۵، ۱۹۹۳م.
-
البيهقي، أحمد بن الحسين. السنن الكبير. تحقيق: عبد الله بن عبد المحسن التركي. القاهرة: مركز هجر، ط ۱، ۱۴۳۲هـ/۲۰۱۱م.
-
البيهقي، أحمد بن الحسين. دلائل النبوة ومعرفة أحوال صاحب الشريعة. تحقيق: عبد المعطي قلعجي. بيروت: دار الكتب العلمية، دار الريان، ط ۱، ۱۴۰۸هـ/۱۹۸۸م.
-
الترمذي، محمد بن عيسى. السنن. تحقيق: أحمد محمد شاكر وآخرون. مصر: مطبعة مصطفى البابي الحلبي، ط ۲، ۱۳۹۵هـ/۱۹۷۵م.
-
التفتازاني، سعد الدين مسعود بن عمر. شرح المقاصد في علم الكلام. باكستان: دار المعارف النعمانية، ۱۴۰۱هـ/۱۹۸۱م.
-
الجرجاني، عبد القاهر بن عبد الرحمن. دلائل الإعجاز في علم المعاني. تحقيق: عبد الحميد هنداوي. بيروت: دار الكتب العلمية، ط ۱، ۱۴۲۲هـ/۲۰۰۱م.
-
جامعة المدينة العالمية. الإعجاز العلمي في القرآن الكريم. مرحلة الماجستير.
-
جامعة المدينة العالمية. الإعجاز اللغوي في القرآن الكريم. مرحلة البكالوريوس.
-
الحاكم النيسابوري، محمد بن عبد الله. المستدرك على الصحيحين. تحقيق: فريق مكتب خدمة السنة. سوريا: دار المنهاج القويم، ط ۱، ۱۴۳۹هـ/۲۰۱۸م.
-
الخطابي، حمد بن محمد. بيان إعجاز القرآن. ضمن: «ثلاث رسائل في إعجاز القرآن». مصر: دار المعارف، ط ۳، ۱۹۷۶م.
-
الدارقطني، علي بن عمر. سنن الدارقطني. تحقيق: شعيب الأرنؤوط وآخرون. بيروت: مؤسسة الرسالة، ط ۱، ۱۴۲۴هـ/۲۰۰۴م.
-
الدارمي، عبد الله بن عبد الرحمن. سنن الدارمي. تحقيق: حسين سليم أسد. السعودية: دار المغني، ط ۱، ۱۴۱۲هـ/۲۰۰۰م.
-
الرازي، فخر الدين محمد بن عمر. مفاتيح الغيب (التفسير الكبير). بيروت: دار إحياء التراث العربي، ط ۳، ۱۴۲۰هـ.
-
الزحيلي، وهبة. التفسير المنير في العقيدة والشريعة والمنهج. دمشق/بيروت: دار الفكر.
-
السيوطي، عبد الرحمن بن أبي بكر. الإتقان في علوم القرآن. تحقيق: محمد أبو الفضل إبراهيم. مصر: الهيئة المصرية العامة للكتاب، ۱۳۹۴هـ/۱۹۷۴م.
-
الطبري، محمد بن جرير. جامع البيان عن تأويل آي القرآن. مكة: دار التربية والتراث.
-
الطيار، مساعد بن سليمان. الإعجاز العلمي إلى أين؟. الرياض: دار ابن الجوزي، ط ۲، ۱۴۳۳هـ.
-
عثماني، شبیراحمد. معارف القرآن. ترجمه: محمد يوسف حسينپور. مشهد: انتشارات شیخالإسلام احمد جام، ۱۳۸۸ش.
-
القرطبي، محمد بن أحمد. الجامع لأحكام القرآن. تحقيق: أحمد البردوني. القاهرة: دار الكتب المصرية، ط ۲، ۱۹۶۴م.
-
القزويني، محمد بن عبد الرحمن. الإيضاح في علوم البلاغة. تحقيق: محمد عبد المنعم خفاجي. بيروت: دار الجيل.
-
القطان، مناع بن خليل. مباحث في علوم القرآن. الرياض: مكتبة المعارف، ط ۳، ۱۴۲۱هـ/۲۰۰۰م.
-
الماوردي، علي بن محمد. النكت والعيون. بيروت: دار الكتب العلمية، ۱۴۳۱هـ.
-
محمود الحسن، مولانا. ترجمة القرآن الكريم (تفسير کابلی). بیجا: بینا، بیتا.
-
محبی، نورمحمد. خاطرهٔ کورابی بر ناظمۀ شاطبی. (ناچاپ).
-
مخلص، عبدالرؤوف هروي. إعجاز القرآن. رسالة علمية، جامعة هرات.
-
مسلم، مصطفى. مباحث في إعجاز القرآن. دمشق: دار القلم، ط ۳، ۱۴۲۶هـ/۲۰۰۵م.
-
النابلسي، محمد راتب. موسوعة الإعجاز العلمي في القرآن والسنة. دمشق: دار المكتبي، ط ۲، ۱۴۲۶هـ/۲۰۰۵م.
-
الندوي، أبو الحسن علي. ماذا خسر العالم بانحطاط المسلمين. مصر: مكتبة الإيمان.
