قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان «بخش نودوچهارم»

نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی

قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان

بخش نودوچهارم

کرم ابریشم و زنبور عسل؛ جلوه‌هایی از حکمت، هدایت و اتقان در آفرینش

قرآن کریم انسان را پیوسته به تأمل در پدیده‌های طبیعت فرا می‌خواند و آن‌ها را نشانه‌هایی روشن برای اهل یقین می‌شمارد. خداوند متعال می‌فرماید: «وَفِي ٱلأَرضِ ءَايَٰت لِّلمُوقِنِينَ»[1]؛ ترجمه: «و در زمین نشان­‌ها است یقین‌کنندگان را.»

در میان این نشانه‌ها، جهان حشرات با تمام ظرافت، نظم، و کارکردهای شگفت‌انگیزش، یکی از بارزترین جلوه‌های اعجاز الهی است. در این بخش، دو نمونۀ برجسته از این عالم -«کرم ابریشم» و «زنبور عسل»- بررسی می‌شود؛ موجوداتی کوچک که عظمت تدبیر و هدایت الهی را با زبانی خاموش، اما گویاتر از هر بیان، آشکار می‌سازند.

کرم ابریشم و ابریشم؛ اعجاز در انجینری طبیعی

کرم ابریشم در میان دانشمندان به‌حق «ملکۀ بی‌رقیب نساجی» نام گرفته است. این موجود خُرد، هنگامی که لعاب دهانش با هوا تماس می‌یابد، فوراً منجمد شده و به نخ ابریشم تبدیل می‌گردد. این لعاب با مادۀ پروتئینی خاصی پوشیده شده است که به نخ حاصل، درخشندگی مرواریدی و زیبایی خیره‌کننده می‌بخشد.

کرم ابریشم قادر است در هر دقیقه حدود «شش اینچ» نخ ببافد و طول نخ پیوستۀ آن به «سه­صد متر» می‌رسد. هر «سه­صد و شصت پیله» برابر با تولید یک پیراهن ابریشمی است. با این‌همه، وزن این لباس به‌طرز شگفت‌انگیزی اندک است.

انسان تا امروز نتوانسته است نخ ابریشم را با همان خصوصیات تقلید کند؛ زیرا:

ü     وزن آن بسیار سبک است؛

ü     استحکام آن از فولاد بیشتر است؛

ü     زیبایی، لطافت و درخشندگی آن طبیعی و پایدار می‌باشد.

با این حال، هر «بیست‌وپنج هزار پیله» تنها معادل یک رطل ابریشم است و «ده هزار پیله» یک کیلوگرام ابریشم تولید می‌کند. این ترکیب شگفت از سبکی، استحکام، و جمال، چیزی جُز جلوه‌ای از صنع الهی نیست: «صُنعَ ٱللَّهِ ٱلَّذِيٓ أَتقَنَ كُلَّ شَيءٍ»[2]؛ ترجمه: «صنع خدایی که استوار ساخت هر چیز را.»

افزون بر این، انواعی از این حشره وجود دارد که ابریشم «طلایی» یا «نقره‌ای-مرواریدی» تولید می‌کنند؛ رنگ‌هایی کاملاً طبیعی که نه در برابر آفتاب تغییر می‌کند و نه به مواد تثبیت‌کننده نیاز دارد. این رنگ‌ها همانند طلا و لؤلؤ، ثابت و ماندگارند.

این همه نشانه‌هایی است که خداوند متعال در زمین پراکنده تا انسان به عظمت، علم، رحمت، قدرت و بی‌نیازی او پی ببرد؛ چنان‌که فرمود: «إِنَّمَا يَخشَى ٱللَّهَ مِن عِبَادِهِ ٱلعُلَمَٰٓؤُاْ»[3]؛ ترجمه: «جُز این نیست که می‌ترسند از الله از جملۀ بندگانش خاص علماء.»

دعوت قرآن به تفکر در آفرینش

قرآن کریم تفکر در پدیده‌های هستی را عبادتی عمیق می‌شمارد و می‌فرماید: «إِنَّ فِي خَلقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلأَرضِ وَٱختِلَٰفِ ٱلَّيلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلأَلبَٰبِ»[4]؛ ترجمه: «هر آینه در آفرینش آسمان­‌ها و زمین و آمدوشد شب و روز نشان­‌ها است مر خداوندان خَرَد را.»

بر انسان لازم است در هر حال -ایستاده یا نشسته، در خانه یا در میان مردم- در آفرینش خویش، در نیازهایش، در لباسش، در نخ پشم و نخ ابریشمی که عقل بشر از تقلید آن عاجز مانده است، بیندیشد تا ایمان او از سطح تقلید به مرحلۀ یقین ارتقا یابد.

زنبور عسل؛ نشانۀ بزرگ در نظام آفرینش

زنبور عسل از بزرگ‌ترین نشانه‌های قدرت و حکمت الهی است. خداوند متعال می‌فرماید: «وَأَوحَىٰ رَبُّكَ إِلَى ٱلنَّحلِ أَنِ ٱتَّخِذِي مِنَ ٱلجِبَالِ بُيُوتا وَمِنَ ٱلشَّجَرِ وَمِمَّا يَعرِشُونَ»[5]؛ ترجمه: «و الهام فرستاد پروردگار تو به سوی زنبور شهد که بساز از کوه­‌ها خانه و از درختان و از آنچه مردمان بناء می‌­کنند.»

دقت در خطاب مؤنثِ در جملات: «اتّخِذي»، «كُلِي»، «فاسلكي» و «رَبِّكِ»، نشان می‌دهد که این حکم متوجه «زنبورهای ماده (کارگر)» است؛ همان‌هایی که وظیفۀ ساخت کندو، تولید عسل و ادارۀ جامعه را بر عهده دارند. زنبور عسل تنها حشره‌ای است که می‌تواند شهد گل‌ها را ذخیره کند، موم و عسل بسازد و هم‌زمان نقشی اساسی در «بارورسازی» گیاهان ایفا نماید؛ به‌گونه‌ای که بدون زنبور، بسیاری از گیاهان بارور نمی‌شوند.

شگفتی‌های علمی در رفتار و کارکرد زنبور عسل

زنبور عسل دارای نظام اجتماعی بسیار دقیق و هماهنگ است؛ نظامی که پیچیدگی آن از بسیاری جوامع انسانی پیشرفته‌تر می‌باشد. هر زنبور برای جمع‌آوری یک قطره شهد، به بیش از «هزار گل» سر می‌زند و برای جمع‌آوری «صد گرام شهد»، به حدود «یک میلیون گل» نیاز است.

سرعت پرواز زنبور به «65 کیلومتر در ساعت» می‌رسد و هنگام حمل شهد، با وجود آن‌که بار آن معادل دو‌سوم وزن بدنش است، با سرعتی نزدیک به «سی کیلومتر در ساعت» پرواز می‌کند. برای تولید یک کیلوگرام عسل، زنبور مسافتی در حدود «چهارصد هزار کیلومتر» را طی می‌کند؛ مسافتی برابر با «ده دور کامل به دور زمین».

در جریان این پروازها، تغییرات شیمیایی پیچیده‌ای بر شهد صورت می‌گیرد؛ جریانی که زنبور بسیار پیش‌تر از صنایع معاصر بشری آن را به کار گرفته است.

ملکه، کارگران و نظم معجزه‌آسای کندو

ملکۀ زنبور بزرگ‌ترین عضو کندو است و در فصل بهار روزانه بین «هزار تا دوهزار تخم» می‌گذارد. شگفت آن‌که تخم‌ها را در جایگاه‌های متفاوت قرار می‌دهد: ملکه‌ها در مکانی خاص، نرها در بخشی دیگر و کارگران در بخشی جداگانه، تا هرکدام غذای متناسب با نقش آیندۀ‌شان را دریافت کنند؛ گویی نوع مولود پیش از تولد برای او معلوم است.

در کندو، وظایف به‌دقت تقسیم شده است: خادمان ملکه، پرستاران نوزادان، زنبوران آب‌آور، تهویه‌کنندگان، نگهبانان، سازندگان حجره‌های شش‌ضلعی، و زنبوران شناسایی‌کنندۀ منابع گل. حتی ارتباط زنبور از طریق «رقص‌های هدفمند» صورت می‌گیرد که فاصله، جهت و میزان وفور غذا را مشخص می‌سازد.

عسل؛ شفا و جلوۀ اعجاز قرآنی

قرآن کریم می‌فرماید: «يَخرُجُ مِن بُطُونِهَا شَرَاب مُّختَلِفٌ أَلوَٰنُهُۥ فِيهِ شِفَآء لِّلنَّاسِ»[6]؛ ترجمه: «برمی­‌آید از شکم این زنبوران آشامیدنی که گوناگون است رنگ­‌های آن، در آن آشامیدنی شفاء است مردمان را.»

نکتۀ شگفت آن است که کلمۀ «شفاء» در قرآن کریم تنها در دو مورد آمده است: «عسل» و «قرآن»؛ گویی عسل شفای «جسم» و قرآن کریم شفای «روح» است. ارزش درمانی عسل امروز، به‌مراتب فراتر از ارزش غذایی آن شناخته شده و بسیاری از خواص آن در علم جدید اثبات گردیده است.

وحی غریزی و اعجاز هدایت

وحی در قرآن کریم اشکال گوناگون دارد: وحی تشریعی برای پیامبران ^{علیهم‌‌الصلاةوالسلام}، وحی الهامی برای انسان‌های عادی، و وحی غریزی برای موجوداتی چون زنبور. خداوند متعال همان‌گونه که به زمین وحی می‌کند، به زنبور نیز هدایت خاصی عطا کرده است؛ زیرا این حشره خدمتی بزرگ به انسان ارائه می‌دهد.

دقت زبانی قرآن کریم در استفاده از خطاب مؤنث برای زنبور، در حالی‌که این حقیقت علمی تا قرن‌ها بعد شناخته نشد، خود دلیلی روشن بر اعجاز این کتاب الهی است.

در نهایت باید گفت که جهان حشرات، به‌خصوص «کرم ابریشم» و «زنبور عسل»، عرصه‌ای گسترده برای مشاهدۀ اعجاز الهی است؛ اعجازی که در نظم، زیبایی، کارآمدی و هدایت نهفته است. این نشانه‌ها انسان را از ایمان «تقلیدی» به ایمان «تحقیقی» رهنمون می‌سازد و او را به درک این حقیقت می‌رساند که:

آن‌چه این موجودات کوچک انجام می‌دهند، نه حاصل تصادف، بلکه نتیجۀ «هدایت، تدبیر و حکمت خدای متعال» است.

قرآن کریم انسان را پیوسته به تأمل در پدیده‌های طبیعت فرا می‌خواند و آن‌ها را نشانه‌هایی روشن برای اهل یقین می‌شمارد. خداوند متعال می‌فرماید: «وَفِي ٱلأَرضِ ءَايَٰت لِّلمُوقِنِينَ»[7]؛ ترجمه: «و در زمین نشان‌­ها است یقین‌کنندگان را.»

تمامی این پدیده‌ها، یادآور قدرت، علم و حکمت بی‌کران خداوند متعال هستند: «فَسُبحَٰنَ ٱللَّهِ حِينَ تُمسُونَ وَحِينَ تُصبِحُونَ»[8]؛ ترجمه: «پس به پاکی یاد کنید خدا را وقتی که شام می­‌کنید و وقتی صبح می‌کنید.»

در نتیجه، انسان با تفکر در آفرینش این حشرات، می‌تواند «ایمان خود را تحکیم بخشد» و عظمت پروردگار را از طریق «آیات طبیعت و اعجاز خلقت» مشاهده کند.[9]

ادامه دارد…

بخش قبلی |‌ بخش بعدی