امام ابوحنیفه رحمه‌الله تنها از افراد مورد اعتماد حدیث می‌پذیرفت و فقط احادیثی را روایت می‌کرد که از لحظه‌ی شنیدن، آن‌ها را به دقت حفظ کرده بود. سفیان ثوری در این باره گفته است: «امام صاحب رحمه‌الله تنها احادیثی را می‌پذیرفت که در نزد ایشان صحیح بوده و توسط راویان بااعتماد نقل شده باشند؛ همچنین ایشان همواره مطابق با سنت رسول‌الله (صلی‌الله علیه وسلم) عمل می‌کرد»[1].
یحیی بن معین رحمه‌الله نیز اظهار داشته است: «امام ابوحنیفه رحمه‌الله شخصیتی مورد اطمینان بود و تنها احادیثی را روایت می‌کرد که به خوبی حفظ کرده بود و از نقل احادیثی که کاملاً در یاد نداشت، خودداری می‌نمود»[2]. امام ابویوسف نیز درباره‌ی ایشان گفته است: «او تنها به آنچه از رسول‌الله (صلی‌الله علیه وسلم) به صحت رسیده بود اکتفا می‌کرد؛ ایشان دانشی عمیق در شناخت احادیث ناسخ و منسوخ داشت، حدیث را از راویان ثقه دریافت می‌کرد و پیرو سنت رسول‌الله (صلی‌الله علیه وسلم) بود»[3].
علاقه‌ی وافر امام ابوحنیفه رحمه‌الله به احادیث
امام ابوحنیفه رحمه‌الله توجه بسیار خاصي به احادیث داشت. امام موفق مکی بیان کرده است: «امام ابوحنیفه رحمه‌الله هشتاد و سه هزار مسئله را در فقه بررسی کرده است.» این حجم از مسائل فقهی و پیشوایی ایشان، بیانگر مهارت و تسلط وی در احادیث نیز می‌باشد. همان‌گونه که علامه ظفر احمد عثمانی رحمه‌الله گفته است: «بی‌تردید، فقه بدون حدیث، آثار، اقوال صحابه و تابعین و شناخت ناسخ و منسوخ ممکن نیست. وقتی این توافق وجود دارد که امام ابوحنیفه رحمه‌الله بزرگ‌ترین فقیه بوده، به این معناست که ایشان حافظ احادیث بوده و مجموعه‌ی بزرگی از روایات را در اختیار داشته است»[4].
علامه ذهبی نیز درباره‌ی ایشان آورده است: «امام ابوحنیفه رحمه‌الله برای کسب احادیث تلاش بسیار کرد و پس از سال ۱۰۰ هجری، احادیث فراوانی را جمع آوری نمود.» این سخن حافظ ذهبی، شهادت بر علاقه‌ی عمیق امام ابوحنیفه رحمه‌الله به احادیث است .
وفات امام ابوحنیفه رحمه‌الله
امام ابوحنیفه رحمه‌الله در دوران خلافت ابو جعفر منصور، از پذیرش مقام قضاوت خودداری کرد و به همین دلیل به زندان انداخته شد. ایشان در ماه رجب‌المرجب سال ۱۵۰ هجری قمری در زندان بغداد وفات یافت و در سن هفتاد سالگی از این جهان رخت بربست. پیکر ایشان در مقابر خیزران بغداد به خاک سپرده شد و به دلیل ازدحام بیش از حد جمعیت، شش بار بر جنازه‌ی ایشان نماز گزارده شد. آخرین کسی که بر جنازه‌ی امام ابوحنیفه رحمه‌الله نماز خواند، فرزندشان حماد بن امام ابوحنیفه رحمه‌الله بود.[5]
مسندهای امام ابوحنیفه رحمه‌الله
صاحب «هدایة العارفین» درباره‌ی امام ابوحنیفه رحمه‌الله آورده است: «او برای احادیث مسندی دارد»[6]. همچنین حاجی خلیفه در «کشف‌الظنون» (۱۶۸۰/۲) ذکر کرده است که مسند امام اعظم ابوحنیفه، نعمان بن ثابت کوفی (متوفای ۱۵۰ هجری)، روایت شده و شیخ قاسم بن قطلوبغا حنفی (متوفای ۸۷۹ هجری)، روایت حارثی را بر اساس ابواب فقهی تنظیم کرده است.
این مسند که «المعتمد» نامیده شده، توسط جمال‌الدین محمد بن احمد القونوی دمشقی (متوفای ۷۷۰ هجری) ترتیب یافته است؛ وی بعدها با افزودن توضیحاتی، آن را «المستند» نامید و زواید آن را ابوالمؤید محمد بن محمود خوارزمی (متوفای ۶۶۵ هجری) جمع آوری کرده است.[7]
حاجی خلیفه از شروح و مختصراتی یاد کرده که بر پایه مسند خوارزمی تدوین شده‌اند و هر یک به تفصیل درباره‌ی ۱۵ مسند امام ابوحنیفه رحمه‌الله نگاشته شده‌اند. امام محمد ابوزهره نیز تمامی این ۱۵ مسند را در کتاب خویش (امام ابوحنیفه؛ حیاته و عصره – آرائه و فقهه) نقل کرده است[8]. اگرچه امام ابوحنیفه رحمه‌الله این مسانید را به دست خود ننوشته، بلکه آن‌ها را بر شاگردان خویش املا نموده و ایشان به ترتیب و تدوین آن‌ها همت گماشته‌اند؛ برای نمونه، ابویوسف و محمد بن حسن شیبانی (رحمهم‌الله) تمامی این کتب را از زبان امام ابوحنیفه رحمه‌الله کتابت کرده‌اند.
در نهایت، امام ابوحنیفه رحمه‌الله برخی از آثار را شخصاً تألیف و تدوین نمود که از آن جمله می‌توان به کتاب «الفقه الاکبر»، «رسالة العالم والمتعلم» و کتاب «الرد علی القدریه» اشاره کرد، در حالی که سایر کتب توسط شاگردان ایشان به رشته تحریر درآمده است.[9]
By محمد فاتح