نویسنده: محمد فراهی توجگی
سیر تطور نیهیلیزم و تقابل آن با دینباوری
بخش هجدهم
فلسفۀ زندگی از دیدگاه اسلام و نیهیلیزم
معنای زندگی یکی از مهمترین موضوعات فلسفی در دوران جدید است. مسائل اصلی که ذیل میآید، مشتمل بر پرسشهای ذیل است:
آیا زندگی هدف دارد یا نه؟
آیا زندگی ارزشمند است یا نه و آیا مردم مستقل از شرایط و علایق خاص خود، دلیلی برای زندگی دارند یا نه؟
نظر بیشتر فلاسفۀ غربی در مورد معنای زندگی بعد از جداشدن از دیدگاههای دینی، کمابیش متأثر از روند روبهرشد نیهیلیزم در عصر جدید بوده است یا اینکه همین دیدگاه را مبدأ جستوجوهای فلسفی خود قرار دادهاند.
در تاریخ اندیشۀ انسانی موضوع هدف و معنی زندگی در دو نهایت کلی مورد بررسی قرار گرفته است: در یک قطب، اعتقاد به اصل مطلق وجود و سرنوشت مقدر حاکم است و در قطب دیگر، انکار هر نوع معنی و مقصود برای زندگی و بیان اینکه زندگی انسانی یک پدیدۀ کاملاً بیمحتوا و بدون معنی است.
نیهیلیزم زندگی را مطلقاً هیچ و پوچ میشمارد و هر نوع ایدۀ مثبتی را در زندگی مردود میداند.
نیهیلیزم برای غلبه بر هر ایدئولوژی با توجه به متن اندیشۀ خود درصدد پاسخگویی است؛ اندیشۀ اسلامی نیز از این قاعده مستثنی نیست.
اندیشۀ اسلامی درگیر با سیطرۀ نیهیلیزمی است که نظام معنایی و ارزشی این اندیشه را مانند دیگر اندیشهها آماج حمله قرار داده است.
تکنالوژی و گسترش بدون مرز آگاهی، راه را برای نفوذ نیهیلیزم هموار کرده است و اندیشۀ اسلامی در این بین، مسیر معنابخشی و بازارزشسازی را پیگرفته است.
اسلام و نیهیلیزم دو جهانبینی متضاد هستند؛ اسلام بر هدفمندیِ هستی، معنای حیات و ارزشهای مطلق الهی تأکید دارد، درحالیکه نیهیلیزم پوچگرایی منکر معنا، حقیقت و ارزشهای ذاتی است.
از دیدگاه اسلامی، نیهیلیزم یک بیماری روحی ناشی از دوری از خدا و حیات معقول است که با ایمان و عمل صالح درمان میشود، هرچند برخی جوامع اسلامی با چالشهای مدرن پوچگرایی مواجهند.
رابطه و تضاد بنیادین
معنای هستی: اسلام جهان را دارای هدف خلقت هدفمند میداند، درحالیکه نیهیلیزم آن را بیهوده و بیمعنا تلقی میکند.
ارزشهای اخلاقی: نیهیلیزم منکر پایۀ اخلاقی است، اما اسلام اخلاق را بر پایۀ وحی و فطرت استوار میداند.
در اندیشۀ اسلامی نگاهی که منجر به بیتفاوتی، رکود و فروپاشی ارزشها شود، بهعنوان حیات پست شناخته میشود.
نیهیلیزم به عنوان پیامد سطحینگری و فراموشی استعدادهای فطری انسان، در تضاد با «حیات معقول» است که هدف آن درک رابطۀ انسان با خدا و جهان هستی است.
چالشهای معاصر: برخی پژوهشها به نفوذ نیهیلیزم به عنوان یک سیستم ارزشی مدرن در جوامع اسلامی اشاره دارند که نظامهای معنایی سنتی را هدف قرار داده و باعث دینگریزی یا سرخوردگیهای دینی میشود.
راهکار اسلامی: برای مقابله با نیهیلیزم، اسلام بر تقویت ایمان، تکیه بر تقوا، معرفتشناسی دینی و عمل صالح تأکید میکند تا انسان از بنبست پوچگرایی رهایی یابد.
قرآن مجید کتاب زندگى و نسخۀ تکامل و سعادت آدمى است؛ بنابراین، بجا و ضرورى است سؤالهاى اساسى زندگى از دیدگاه قرآن بررسى و جواب داده شود.
یکى از سؤالهاى مهمى که همواره براى انسان مطرح بوده و هست، فلسفۀ آفرینش است که یک سؤال ریشهدار و اساسى است و بشر همواره مىخواسته بداند براى چه آفریده شده است و هدف از زندگى چیست؟
وقتى به قرآن مجید مراجعه مىکنیم، چند دسته از آیات پاسخ سؤال ما هستند که بهطور کلى میتوانیم به سه دسته تقسیم نماییم و در بخش بعدی به صورت تفصیلی پیرامون این سه دسته، بحث خواهد شد انشاءالله.
ادامه دارد…
