این آثار، مسانیدی هستند که از امام ابوحنیفه (رحمه‌الله) روایت شده‌اند، اما به نام ترتيب كنندگان و روایت‌کنندگانشان شهرت یافته‌اند؛ بنا بر این، شايسته است که به معرفی و تبیین زندگی‌نامه‌ی برخی از این شخصیت‌ها بپردازیم:
۱. ترتیب کنندهمسند اول: او عبدالله بن محمد بن یعقوب بن الحارث الحارثی البخاری، فقیه نامداری است که به لقب «استاد» شهرت داشت. ابو عبدالله بن منده از وی روایت کرده است. الخلیلی در وصف او می‌گوید: «وی در این فن بسیار ماهر بود و به عنوان استاد شناخته می‌شد. او تصنیفات بسیاری دارد و مسند ابوحنیفه (رحمه‌الله) را نیز وی گردآوری کرده است.» او از شخصیت‌هایی چون عبیدالله بن واصل، محمد بن علی الصائغ و عبدالصمد بن الفضل البلخی روایت می‌کند.
برخی دیگر آورده‌اند: «او فقیهی والامقام و شیخی حنفی بود که در ماوراءالنهر می‌زیست؛ محدثی که در فقه سرآمد دوران بود.» وی صاحب تصنیفات است و پس از هشتاد و دو سال عمر، در سال ۳۴۰ هجری قمری وفات یافت.[1]
۲. ترتیب کننده مسند دوم: طلحه بن محمد بن جعفر المعدل الشاهد البغدادی است که در روزگار دارقطنی شهرت داشت؛ او صاحبِ سماعِ صحیح و از یاران ابن‌مجاهد بود. وی از البغوی، ابوصخره الکاتب و عمر بن ابی‌غیلان حدیث روایت می‌کند و در سال ۳۸۰ هجری قمری رخت از جهان بربست.
العقیلی و ابن ابی‌حاتم به سبب گرایش او به اعتزال، وی را ضعیف شمرده‌اند. از وی ابوالعلاء الواسطی، عبدالله الازهری، الحسین بن محمد الخلال ابوالقاسم التنوخی، ابو محمد الجوهری و دیگران روایت کرده‌اند.
هرچند شاگردانش نیز به دلیل میل او به اعتزال، در اعتبارش تردید کرده‌اند، اما به نظر می‌رسد ادعای دعوتِ وی به اعتزال چندان پذیرفتنی نباشد؛ چرا که در آن روزگار، اعتزال به ابزاری برای منازعات سیاسی بدل گشته بود و انتساب به آن، موجب حبس و تضییقات فراوان می‌گشت؛ به‌ویژه زمانی که مذهب حنبلی در بغداد گسترش یافت و بزرگان آن به وزرا و حاکمان نزدیک شدند، هر کسی را که اندک شهرتی در اعتزال داشت، بازداشت می‌کردند. طلحه بن محمد سرانجام در سن نود سالگی در بغداد درگذشت.[2]
۳. ترتیب کننده مسند سوم: ابوالحسن محمد بن المظفر بن موسی بن عیسی بن محمد البغدادی است. او از حامد بن شعیب البلخی، ابوبکر الباغندی و قاسم بن زکریا المطرز روایت می‌کند. شخصیت‌هایی چون ابوحفص بن شاهین، دارقطنی، البرقانی و ابن ابی‌الفوارس از وی روایت کرده‌اند.
ذهبی دربارۀ او می‌گوید: «وی حافظ و محدثِ عراق است.»
خطیب نیز او را چنین توصیف می‌کند: «او حافظی صادق، دانشمند و کثیرالروایه بود.»
البرقانی می‌گوید: «دارقطنی هزاران حدیث از وی نگاشته و احترام و تجلیل بسیاری برای او قائل بود و همواره می‌گفت: او امین و ثقه است.»
ابونعیم وی را حافظ و مأمون (قابل اطمینان) می‌خواند؛ الباجی نیز ضمن تأیید حافظ بودن او، به وجود تشیع در آرای وی اشاره کرده است. او در سال ۳۷۹ هجری قمری وفات یافت.
۴. ترتیب کننده مسند چهارم: احمد بن عبدالله بن احمد بن اسحاق بن موسی بن مهران، ابونعیم الاصبهانی الصوفی الاحوال است.ذهبی می‌گوید: «مشایخِ سرتاسرِ جهان به او اجازه‌ی روایت داده بودند؛ از واسط عبدالله بن عمر بن شوذب، از نیشابور ابوالعباس الاصم، از شام خیثمه بن سلیمان الطرابلسی و از بغداد جعفر الخلدی به وی اجازه داده بودند.»حافظانِ بسیاری برای کسب دانش به سرای او سفر کردند؛ چرا که وی عالمی بزرگ، حافظی نامدار و صاحبِ سندی عالی بود. الخطیب ابوصالح المؤذن، ابوعلی الوخشی و ابوبکر محمد بن ابراهیم العطار از جمله راویان او هستند.
آنان بر این باورند که در هیچ گوشه‌ای از جهان، کسی حافظ‌تر و صاحبِ سندی برتر از او وجود ندارد.
به سبب همین سندِ عالی، او به مدت چهارده سال در شرق و غربِ عالم بی‌همتا ماند؛ چنان‌که هر کس شرح‌حالی از وی نگاشته، زبان به ستایش او و کتاب ارزشمندش «حلیة الاولیاء» گشوده است. وی در سال ۴۳۰ هجری قمری در سن نود و چهار سالگی وفات یافت.[3]
۵. ترتیب کننده مسند پنجم: او محمد بن عبدالباقی محمد بن عبدالله الانصاری الخزرجی است.
امام ذهبی در وصف وی می‌گوید: «او شیخ، امام، عالم، متخصص فرایض (میراث)، عادل، مسندِ زمانه‌ی خویش و قاضی مشهوری بود.» وی حدیث را از پدر خویش و خطیب شنود کرده و ابوالقاسم التنوخی، ابوالفتح بن شیطا و قاضی‌القضاعی عبدالله بن سلامه نیز به وی اجازه‌ی روایت داده بودند.
شخصیت‌هایی چون السمعانی، ابن‌عساکر، ابن‌الجوزی و عبدالله بن مسلم بن جوالقی از او روایت کرده‌اند.
ذهبی از ابن‌عساکر نقل نموده که وی را مجروح (مورد نقد) دانسته، اما از سوی دیگر از ابن‌الجوزی نقل می‌کند که: «او ثقه، ثبت، دانشمند، حجت و متخصصی چیره‌دست در علم میراث بود.»
سمعانی نیز می‌گوید: «کسی را ندیدم که همچون او علوم مختلف را در خود گرد آورده باشد؛ وی در علم میراث و علم حساب مهارت تام داشت.»
او در برهه‌ای از زمان به سفر رفت و در چنگال رومیان اسیر گشت. رومیان او را به بند کشیده و از وی خواستند کلام کفر بر زبان جاری کند، اما او هرگز نپذیرفت و در همان اسارت، خط و کتابت رومی را فرا گرفت. وی بیش از نود سال زیست، اما در حواس و ادراک او هیچ تغییری پدید نیامد.
گفته شده است که وی صحیح البخاری، مسند ابوحنیفه رحمه الله و کتب دیگر را روایت نموده است. ایشان سرانجام در سال ۵۳۵ هجری قمری وفات یافت.[4]
۶. ترتیب کننده مسند ششم: ترتيب كننده‌ي این مسند، عبدالله بن عدی بن عبدالله بن محمد الجرجانی، ابواحمد، امام، حافظ بزرگ و ناقد خبیر است که در ماه ذو‌القعده سال ۲۷۷ هجری قمری دیده به جهان گشود. او در جرجان پرورش یافت و در سال ۲۹۰ هجری در همان شهر، نگارش احادیث را نزد احمد بن حفص آغاز کرد. سپس راهیِ بلاد دیگر گشت و برای کسب علم به شام، مصر و دیگر سرزمین‌ها سفر نمود و احادیث را از محضر مشایخ و بزرگان شنود کرد.
وكتب الحديث بها سنة ٢٩٠ عن أحمد بن حفص السعدي، له عبد الرحمن بن القاسم الرزواس، بهلول بن إسحاق الأنباري و محمد بن يحيى المروزى وأبو خليفة الجمحي والحسن بن سفيان روایت می‌کند.
همچنین ابوالعباس بن عقده، ابوسعد المالینی، الحسن بن رامین و حمزه السهمی از وی روایت نموده‌اند.
حمزه السهمی به ستایشِ بسیار از او پرداخته و می‌گوید: «در زمانه‌اش کسی همتای او نبود.» دارقطنی نیز کتاب او «الکامل فی ضعفاء الرجال» را بسیار ستوده و گفته است: «همین کتاب [در این فن] کفایت می‌کند و چیزی بر آن افزون نباید کرد.»
ابن‌عساکر او را ثقه دانسته و ذهبی می‌گوید: «در شناختِ عللِ حدیث و رجال، بی‌همتا بود.» عالمان بسیاری زبان به ثنای او گشوده‌اند. وی سرانجام در ماه جمادی‌الآخر سال ۳۶۵ هجری قمری وفات یافت.[5]
۷.ترتیب کنندهمسند هفتم: ترتيب كننده این مسند، حسن بن زیاد اللؤلؤی است که پیش‌تر در بخش شاگردان امام ابوحنیفه (رحمه‌الله) به معرفی وی پرداخته شد.
۸. ترتیب کننده مسند هشتم: ترتيب كننده این مسند، عمر بن الحسن بن علی بن مالک بن اشرس بن عبدالله بن متجاب البغدادی است که به «ابن الاشنانی» شهرت یافته بود.
السمعانی می‌گوید: «او صاحبِ احادیثی نیکو و استوار بود و مردمانِ بسیاری از محضر وی حدیث شنیده‌اند.»
او از پدر خویش و نیز از محمد بن عیسی بن حبان المدائنی، موسی بن سهل الوشاء، ابوبکر بن أبی‌الدنیا و دیگران حدیث شنود کرده است. شخصیت‌هایی چون ابوالعباس بن عقده الحافظ، ابوعمرو بن السماک، محمد بن المظفر، ابوالحسن الدارقطنی و ابوحفص بن شاهین از وی روایت نموده‌اند. او در برخی بلاد شام و همچنین در بغداد بر مسند قضاوت تکیه زد. السمعانی می‌گوید: دارقطنی درباره‌ی سبب ضعف وی سخن گفته است. ایشان سرانجام در ماه ذی‌الحجه سال ۳۳۹ هجری قمری وفات یافت.[6]
۹. ترتیب کننده مسند نهم: ترتیب کننده این مسند، احمد بن محمد بن خالد بن مهدی الکلاعی المقرئ القرطبی است که کنیه‌اش ابوعمر بوده و به «ابن‌مهدی» شهرت داشت. او از ابوالطرف القنازعی، قاضی یونس بن عبدالله، ابومحمد بن بنوش و مکی بن ابی‌طالب المقرئ روایت می‌کند. ابن‌بشکوال در کتاب «الصلة»[7] (که تنها منبعِ ذکرِ احوال اوست) وی را مقری، فاضل، متقی و عالم به قرائات توصیف کرده است. او در روز شنبه، دهم ذو‌القعده سال ۴۳۲ هجری قمری درگذشت.
۱۰. ترتیب کننده مسند دهم: ترتيب كننده این اثر، الحسین بن محمد بن خسرو البلخی (ساکن بغداد) و از فقیهان حنفی است. ذهبی در وصف او می‌گوید: «وی محدث، عالم و شخصیتی بسیار نافع برای اهالی بغداد بود که مسند امام ابوحنیفه (رحمه‌الله) را گردآوری نمود.» او از مالک البانیاسی، ابوالحسن الانباری و عبدالواحد بن فهد روایت کرده و شخصیت‌هایی چون ابن‌الجوزی از محضر وی بهره برده‌اند. سمعانی آورده است که ابن‌ناصر و ابن‌عساکر وی را کم‌قدرت و ضعیف دانسته‌اند. وفات وی در ماه شوال سال ۵۲۶ هجری قمری رخ داد.[8]
۱۱. ترتیب کننده مسند یازدهم: ترتيب كننده‌ي این مسند، قاضی ابویوسف است که پیش‌تر در بخش شاگردان امام ابوحنیفه (رحمه‌الله) معرفی گردید.
۱۲. ترتیب کننده مسند دوازدهم: ترتيب كننده‌ي این مسند، محمد بن الحسن الشیبانی، شاگرد نامدار امام ابوحنیفه رحمه الله و تدوین‌گر فقه حنفی است.
۱۳. ترتیب کنندهمسند سیزدهم: ترتيب كننده‌ي این مسند، حماد بن ابی‌حنیفه رحمه الله، تنها فرزند امام صاحب رحمه اللهاست. الصفدی درباره‌ی او می‌گوید: «شخصیتی صالح و نیکوکار بود.» روایت شده است که پس از وفات امام، امانت‌های بسیاری از زر و سیم نزد حماد باقی ماند که صاحبانشان غایب یا از یتیمان بودند. حماد تمامی آن‌ها را نزد قاضی برد تا تسلیم نماید. قاضی به وی گفت: «ما این‌ها را از تو نمی‌گیریم، چرا که تو خود اهل و امینِ نگهداریِ آن‌ها هستی.» حماد اصرار ورزید و گفت: «ابتدا آن‌ها را وزن نموده و قبض نمایید تا ذمه‌ی پدرم بری گشته و تکلیف شرعی ادا شود؛ آنگاه هرچه صلاح می‌دانید انجام دهید.» قاضی چنین کرد و پس از چند روز که کارِ وزن کردن به پایان رسید، حماد ناپدید شد و تنها زمانی بازگشت که قاضی آن امانات را به شخص دیگری سپرده بود.[9]
۱۴. ترتیب کننده مسند چهاردهم: ترتيب كننده‌ي این اثر نیز محمد بن الحسن الشیبانی رحمه الله است که روایت دوم وی به‌شمار می‌رود.
۱۵. ترتیب کننده مسند پانزدهم:ترتيب كننده‌ي این مسند، ابوالقاسم عبدالله بن محمد بن العوام السعدی است؛ در منابع و کتبِ احوال، جزئیات بیشتری پیرامون زندگی وی ثبت نگشته است.
[5]تاريخ جرجان للسهمي – أبي القاسم حمزة بن يوسف بن إبراهيم السهمي الجرجاني الحافظ – الطبعة الثانية .ط .عالم الكتب ببيروت ۱۴۰۱هـ ص ۲۲۶ رقم ۴۴۳ ، تذكرة الحفاظ للذهبي ۳/ ۹۴۰، شذرات الذهب لابن العماد ۲۰ / ۵۱.
By محمد فاتح