فرقۀ جهمیه «بخش بیست‌وهفتم»

نویسنده: ابوعائشه

فرقۀ جهمیه

بخش بیست‌وهفتم

دیدگاه اهل سنت و جماعت

امام طحاوی ^{رحمه‌الله} در کتابش می‌نویسد: «وهو مستغن عن العرش وما دونه، محیط بکل شیء وفوقه، وقد أعجز عن الإحاطة خلقه»؛ (و خداوند متعال از عرش و غیر عرش بی‌نیاز است. بر هر چیزی احاطه دارد و بالای هر چیزی است و مخلوقاتش از محیط بودن بر موجودات درمانده و ناتوان‌اند.)^[1]

امام اشعری ^{رحمه‌الله} در کتاب الإبانة في أصول الدیانة می‌نویسد: «اگر کسی در مورد استوا بپرسید: در پاسخش می‌گوییم خداوند متعال بر عرش استوا دارد. در ادامه ایشان چندین آیه به عنوان دلیل ذکر کرده است.»^[2]

خلاصۀ دیدگاه اهل سنت و جماعت این است که تمام صفاتی را که خداوند متعال برای خود ثابت نموده، ثابت هستند از آن جمله: علو و استوا؛ اما براساس اقوال سلف کیفیت این صفات نامعلوم است.

دلایل اهل سنت و جماعت

الف) آیات قرآن

برای اثبات صفت علو و استوای خداوند متعال چندین نوع دلایل وجود دارد که ما هر کدام آن را به صورت جداگانه بیان می‌کنیم:

۱. تصریح به فوقیت خداوند متعال: الله متعال در بعضی از آیات در مورد فوقیت چنین می‌فرماید: «یخافون ربهم من فوقهم ویفعلون ما یؤمرون»^[3]؛ (از پروردگارشان که بر آنان چیره است می‌ترسند.»

«وهو القاهر فوق عباده وهو الحکیم الخبیر»^[4]؛ (و اوست که بر بندگانش چیره است و اوست فرزانۀ آگاه»

۲. تصریح به عروج: «تعرج الملائکة والروح إلیه في یوم کان مقداره خمسین ألف سنة»^[5]؛ (فرشتگان و [نیز] روح در روزی که میزانش پنجاه هزار سال است، به سوی او فرا می‌روند.)

۳. التصریح به صعود: «إلیه یصعد الکلم الطیب والعمل الصالح یرفعه»^[6]؛ (سخن پاک به‌سوی او بالا می‌رود و کار شایسته را [خداوند] بلند می‌گرداند.

۴. بیان استوا: در این مورد نیز چندین آیه وجود دارد. «الرحمن علی العرش استوی»^[7]؛ (خدای مهرگستر بر عرش استقرار یافته است.)

ب) احادیث پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم}

عمر بن حکم ^{رضی‌الله‌عنه} می‌گوید: من نزد رسول الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} آمدم و گفتم: یا رسول الله، من یک کنیز دارم که گوسفندان مرا می‌چراند. روزی نزدش آمدم دیدم که یکی از گوسفندان در گله نیست، پرسیدم گوسفند کجاست، گفت: آن را گرگ خورده است. من ناراحت شدم و درحالی‌که بنی آدم هستم، سیلی محکمی به صورتش نواختم و به گردنم آزادی غلامی بود. آیا می‌توانم آن کنیز را آزاد کنم؟ رسول الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} از آن کنیز پرسید: «خدا کجاست؟» گفت: در آسمان. پرسید: «من کی هستم؟» گفت: تو رسول خدا هستی. فرمود: «آزادش کن این کنیز مؤمن است».^[8]

امام عثمان بن سعید دارمی در کتاب «الرد علی الجهمیة» در ذیل این حدیث می‌نویسد: «این حدیث پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} دلیل است بر این که اگر کسی نمی‌دانست که خداوند متعال در آسمان است نه در زمین، پس مؤمن گفته نمی‌شود و اگر غلامی بود آزاد شد و آزادی وی به جای غلام مؤمن معتبر نیست؛ زیراکه نمی‌داند خداوند متعال در آسمان است.»^[9]

حضرت انس بن مالک ^{رضی‌الله‌عنه} روایت کرده است که حضرت زینب بنت جحش ^{رضی‌الله‌عنه} بر همسران رسول الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فخر می‌کرد و می‌گفت: «شما را خانواده‌های شما به [ازدواج رسول الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم}] در آورده است؛ اما مرا خداوند متعال از بالای هفت آسمان به ازدواج رسول الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} درآورده است.^[10]

ج) اقوال سلف

سخنان سلف صالح در خصوص اثبات صفت علو و بلندی و هم‌چنان استوای خداوند متعال خیلی زیادند؛ از جمله شیخ الإسلام ابو اسماعیل انصاری در کتابش «الفاروق» با سند خود تا ابو مطیع بلخی نقل کرده که او از [امام] ابوحنیفه ^{رحمه‌الله} دربارۀ کسی‌که گفته نمی‌دانم پروردگارم در آسمان است یا در زمین؟ پرسید، [امام] ابو حنیفه ^{رحمه‌الله} در پاسخ گفت: او کفر ورزیده؛ چون خداوند متعال فرموده‌است «الرحمن علی العرش استوی^[11]»؛ (خدای رحمان بر عرش استوا یافت).^[12]

روایت است که شخصی نزد امام مالک بن انس ^{رحمه‌الله} آمد و بعد از خواندن این آیه «الرحمن علی العرش استوی»، گفت: استوا چگونه است؟ راوی می‌گوید: من هیچ موقع ندیده بودم که امام مالک ^{رحمه‌الله} این قدر خشمگین شود که از سخن این شخص خشمگین شد، تا جایی‌که عرقش سرازیر شد. مردم سرهای‌شان را پایین انداختند و منتظر ماندند تا ببینند که ایشان چه جوابی می‌دهند. بالأخره امام سرش را بلند کرد و فرمود: «کیفیت آن غیر معقول، استوا غیر مجهول و ایمان به آن واجب و سؤال در مورد آن بدعت است و من بیم دارم که این شخص یک فرد گمراه باشد.» بعدا دستور داد تا آن شخص را بیرون کنند.^[13]

عبدالله بن مبارک ^{رحمه‌الله} می‌فرماید: «ما می‌دانیم که پروردگار ما بالای هفت آسمان است و بر عرش استوا دارد و با مخلوقاتش مباینت دارد و ما چنان‌که جهمیه می‌گویند خداوند متعال این‌جاست – به زمین اشاره کرد- معتقد نیستیم.»^[14]

شیخ حافظ بن أحمد حکیمی ^{رحمه‌الله} در کتاب «اعلام السنة المنشورة لاعتقاد الطائفة الناجیة المنصورة» در مورد دیدگاه أئمه و سلف صالح چنین می‌نویسد: «همه اتفاق دارند بر این‌که استوا غیر مجهول است و کیفیت آن غیر معقول، ایمان به آن واجب و سؤال از آن بدعت است. از جانب خداوند متعال رسالت و از جانب رسول الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} ابلاغ و بر ما تصدیق و تسلیم لازم است.»^[15]

سلف ^{رحمهم‌الله} برای صفت استوا، کیفیت بیان نمی‌کنند و آن را تشبیه نمی‌دهند و برای آن مثال بیان نمی‌کنند و آن را تحریف نمی‌کنند تا باعث تعطیل و نفی صفت قرار گیرد.^[16]

یادآوری: شاید عده‌ای بعد از خواندن این مقاله، این شبهه را مطرح کنند که اگر متقدمین احناف و سایر مذاهب اهل سنت و جماعت معتقد به عدم تأویل بودند، پس چرا متأخرین آنان، بعضی از صفات را تأویل و توجیه می‌کنند؟

در پاسخ به این شبهه باید گفت: در حقیقت، مذهب احناف و سایر اهل سنت عدم تأویل است؛ اما بعد از این‌که متکلمین، فلاسفۀ غیر مسلمان و سایر عقل‌گرایان به تأویل نادرست روی آوردند و خواستند صفات خداوند متعال را برای مردم توجیه و تأویل نادرست کنند، متأخرین نیز برای جلوگیری از این پدیده و فهماندن هرچه بیشتر مردم و آگاه‌ساختن‌شان نسبت به این صفات، بعضی از آن‌ها را توجیه و تأویل کردند.

ادامه دارد…

[1] . دمشقی، علی بن علاءالدین: شرح عقیدۀ طحاویه، تحقیق: عبدالله بن عبدالمحسن وشعیب ارناؤوط، مترجم: اسحاق دبیری، ج ۲، ص ۵۴۲-۵۴۳.

[2] . الأشعری، علی بن إسماعیل، الإنابة عن أصول الدیانة، تحقیق ودراسة: د. صالح بن مقبل، ۱۴۳۲ هـ.ق، ص ۴۰۴.

[3] . سورة النحل، آیۀ ۵۰.

[4] . سورة الأنعام، آیۀ ۱۸.

[5] . سورة المعارج، آیۀ ۴.

[6] . سورة فاطر، آیۀ ۱۰.

[7] . سورة طه، آیۀ ۵.

[8] . الأصبحی المدنی، مالک بن أنس، مؤطا للإمام مالک، تحقیق: بشار عواد معروف- محمود خلیل، ۱۴۱۲ هـ.ق، ج ۲، ص ۴۰۴، شمارۀ حدیث: ۲۷۳۰.

[9] . الدارمی، عثمان بن سعید، الرد علی الجهمیة، تقدیم و تعلیق: بدر البدر، ۱۴۰۵ هـ.ق، ص ۳۹.

[10] . بخاری، محمد بن إسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق: مصطفی دیب البغا، ۱۴۰۷ هـ.ق، ج ۶، ص ۲۶۹۹، شمارۀ حدیث: ۶۹۸۴.

[11] . سورۀ طه، آیۀ ۵.

[12] . . دمشقی، علی بن علاءالدین: شرح عقیدۀ طحاویه، تحقیق: عبدالله بن عبدالمحسن وشعیب ارناؤوط، مترجم: اسحاق دبیری، ج ۲، ص ۵۶۰- ۵۶۱.

[13] . ابن قدامة المقدسی، أبو محمد عبدالله بن أحمد، إثبات صفة العلو، تحقیق وتعلیق: د. أحمد بن عطیة بن علی الغامدی، ۱۴۰۹ هـ. ق، ص ۱۷۲.

[14] . تویجری، حمود بن عبدالله، إثبات علو الله ومباینته لخلقه، ۱۴۰۴ هـ. ق، ص ۶۲.

[15] . حکیمی، حافظ بن أحمد، أعلام السنة المنشورة لاعتقاد الطائفة الناجیة المنصورة، تحقیق ودراسة: أحمد بن علی، ۱۴۱۸ هـ. ق، ص ۷۹.

[16] . الراجحی، عبدالعزیز بن عبدالله، الإرشاد بشرح الاقتصاد في الاعتقاد للإمام الحافظ عبدالغنی المقدسی، ۱۴۳۸ هـ. ق، ص ۳۸.