حقایق چهارگانه از مهمترین و بنیادیترین آموزههای بودیزماند که به گفتۀ پیروان این آیین، بودا آن را بعداز رسیدن به مرتبه عالی و روشنشدگی بیان داشت. این چهارحقیقت نمایانگر جهانبینی بودیزم است که هدف نهایی آن، نجات انسان از چرخهٔ رنج و تولدهای پیاپی بوده است.
در تعالیم و آموزههای بودا تحریف و دگرگونیهایی زیادی راه یافته است؛ زیرا این تعالیم تا چند قرن بهصورت مکتوب درنیامد؛ ازاینرو در نزد بوداییان تعالیم مورد اتفاق، همان حقایق چهارگانه است که از لابلای سخنان بودا برگرفتهاند.
این چهار حقیقت، محور خطبهٔ مشهور بودا در شهر «بنارس» (واراناسی کنونی) است و بوداییان آن را گنجینهٔ گرانبهای خود میدانند.
بودا میگوید: «ای راهبان! این است حقیقت مقدس دربارهٔ رنج: تولد رنج است، پیری رنج است، بیماری رنج است، مرگ رنج است؛ همچنین دوست داشتنِ آنچه دوستداشتنی نیست رنج است، و جدا شدن از آنچه محبوب است رنج است؛ بهطور خلاصه، پنج نوع دلبستگی که با خواست و میل همراه است، رنج به شمار میآید؛ یعنی همان پنج نوع تعلق که «من» را میسازد: جسم، احساسات، ادراکات، پدیدههای ذهنی و آگاهی. و این، ای راهبان، حقیقت مقدس دربارهٔ سرچشمهٔ رنج است: آن همان تشنگی و عطشِ وجود است؛ عطشی که از تولدی به تولد دیگر میکشاند و با لذت همراه است؛ عطشِ کامجویی، عطشِ بودن و وجود، و عطشِ ناپایداری و نیستی. و اکنون، ای راهبان، حقیقت مقدس دربارهٔ از میان برداشتن رنج: این رنج زمانی از بین میرود که آن عطش بهطور کامل ریشهکن شود، از میان برود و انسان بهگونهٔ نهایی از آن رها گردد.و اما حقیقت مقدس دربارهٔ راهی که به پایان دادن رنج میانجامد، ای راهبان: آن، راه مقدس هشتگانه است که شاخههای آن چنیناند: ایمان درست، ارادهٔ درست، گفتار درست، کردار درست، شیوهٔ درست زندگی، تلاش درست، توجه و یادآوری درست، و تمرکز و مراقبهٔ درست.»[1]
پس حقایق چهارگانه که پیروان بودا از این سخن برگرفتهاند، قرار ذیل است:
حقیقت اول: رنج وجود دارد. زادن، بیماری، مرگ، و گذر زندگی، از دست دادن عزیزان یا روبرو شدن با دشمنان، همه با خود رنج میآورند.
حقیقت دوم: این رنج یک دلیل دارد. علت رنج، خواهشها و تمایلات است، زیرا آنها هستند که میل به لذت، مالکیت و اشتیاق به آینده را در ما میپرورانند.
حقیقت سوم: این دلیل را میتوان از بین برد. و رنج پایان مییابد وقتی که خواهشات فرونشینند و تشنگی به چیزها از میان برود.
حقیقت چهارم: راه از بین بردن آن وجود دارد. و راهِ یکتای پایان دادن به رنج، پیروی از راه هشتگانه است [2]که ذیلا بیان میشود:
۱. دید درست؛
۲. اندیشه و تفکر درست؛
۳. گفتار درست؛
۴. کردار درست؛
۵. معیشت و زندگی درست؛
۶. کوشش درست؛
۷. توجه درست؛
۸. تمرکز درست.
این اصول هشتگانه از نظر بودا میتواند بهتمامی رنجها، مصیبتها و تکرار چرخه تولد پایان بخشد.
بودیزم این اصول هشتگانه را به سه مرحله تقسیم کرده است که عبارتاند از:
۱- مرحلۀ نخست: پایبندی به اخلاقیات بودایی، که شامل منطق درست، کردار نیک و زندگی حلال میشود.
۲- مرحلۀ دوم: ورزش روانی از طریق مراقبه و غیره، که نزد آنان کوشش نیک، اندیشۀ درست و تمرکز درست نامیده میشود.
۳- مرحلۀ سوم: مرحلۀ روشنبینی، شناخت و کشف حقیقت، که شامل دید درست و تصمیم درست است.
آنان میگویند این سه مرحله مانند پلّکهای نردبانی است که بودایی با آنها به سوی «نیروانا» بالا میرود و هیچیک از این مراحل جای دیگری را پر نمیکند.[3]
