الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۱۱۰
رهنمودهای تربیتی داستان لقمان حکیم علیهالسلام
رهنمود بیست و دوم: دعوت به خیر، مجوز برتریجویی و تکبر بر مردم نیست
الله متعال میفرماید: «وَلَا تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلَا تَمْشِ فِي الْأَرْضِ مَرَحًا إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ»[1]؛ ترجمه: و از روی تکبر، روی خود را از مردم برمگردان و با غرور و خودبینی بر روی زمین راه مرو؛ زیرا خداوند هیچ متکبرِ خودستا را دوست ندارد.
در این آیه، هشداری نسبت به غرور و تکبر و نیز رهنمایی دربارۀ آداب دعوت به سوی الله تعالی وجود دارد؛ زیرا دعوت به خیر هرگز مجوز برتریجویی بر مردم و تحقیر آنان به بهانۀ هدایتشان نیست، و به طریق اولی، تکبر و برتریطلبی بدون دعوت به خیر، زشتتر و ناپسندتر خواهد بود.[2]
تکبر و برتریجویی نسبت به مردم، بیماری خطرناکی است که از نقص عقل و آلودگی نفس سرچشمه میگیرد. انسان متکبر، بر اثر این بیماری، خود را برتر از همۀ مردم میپندارد و با دیدۀ تحقیر و خواری به آنان مینگرد.
اما باید بداند که هرگاه گرفتار غرور و خودبزرگبینی شود و مردم را خوار بشمارد، خداوند متعال او را دشمن خواهد داشت، و هر کس را خداوندمتعال دشمن بدارد، محبت او را از دلهای مردم برمیگیرد و نفرت او را در دل آنان قرار میدهد؛ در نتیجه، مردم او را دشمن میدارند، از او بیزار میشوند، او را خوار میشمارند و هیچ ارزشی برایش قائل نخواهند شد.
تکبر، آفتی بزرگ و خطری سهمگین است. این بیماری حتی افراد برجسته را نیز به هلاکت میکشاند و کمتر کسی، حتی عابدان، زاهدان و عالمان، از آن کاملاً در امان میماند؛ چه رسد به عموم مردم.
چگونه خطر آن اندک شمرده شود، درحالی که پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم فرمودهاند: «کسیکه در دلش به اندازۀ ذرهای تکبر باشد، وارد بهشت نخواهد شد.»[3]
تکبر مانعی در برابر ورود به بهشت است؛ زیرا انسان را از همۀ صفات پسندیدۀ مؤمنان بازمیدارد، درحالی که همان صفات، دروازههای بهشت هستند.
تکبر همۀ آن دروازهها را میبندد؛ زیرا انسان متکبر نمیتواند برای مؤمنان همان چیزی را دوست بدارد که برای خود دوست دارد.[4]
خداوند متعال هر انسان متکبر و خودپسند را (که با غرور و خودبزرگبینی بر مردم فخر میفروشد و بر آنان برتری میجوید) دوست ندارد؛ الله متعال میفرماید:«إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ»[5]؛ ترجمه: بیگمان خداوند هیچ متکبرِ خودستا را دوست ندارد.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم یاران خود را به فروتنی و نرمخویی تربیت میکردند و آنان را از تکبر و غرور بازمیداشتند.
در احادیث فراوانی به فروتنی تشویق شده و در احادیث دیگری از تکبر و خودبزرگبینی نهی گردیده است.
از جمله احادیثی که در تشویق به تواضع وارد شده، این فرمایش پیامبر صلیاللهعلیهوسلم است: «خداوندمتعال به من وحی فرمود که فروتنی پیشه کنید، تا هیچکس بر دیگری فخر نفروشد و هیچکس بر دیگری ستم نکند.»[6]
از جمله احادیثی که از تکبر نهی میکند، این فرمایش پیامبر صلیاللهعلیهوسلم است: «کسیکه در دلش به اندازۀ ذرهای تکبر باشد، وارد بهشت نخواهد شد.
مردی عرض کرد: انسان دوست دارد لباس و کفشش زیبا باشد. پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرمودند: همانا خداوندمتعال زیباست و زیبایی را دوست دارد؛ تکبر آن است که انسان حق را نپذیرد و مردم را خوار بشمارد.»[7]
