الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۱۰۰
رهنمودهای تربیتی داستان لقمان حکیم علیهالسلام
رهنمود دهم: انجام وظیفۀ والدین نسبت به فرزندان امری فطری است، اما نیکی فرزندان به والدین نیازمند مجاهده و یادآوری مستمر است.
یکی از نکات تربیتی مهمی که از آیات قرآن کریم و وصایای لقمان حکیمعلیهالسلام فهمیده میشود، این است که اسلام بیش از آنکه فرزندان را به حقوق خود متوجه سازد، آنان را به رعایت حقوق پدر و مادر سفارش میکند.
ازهمینرو، سفارش به نیکی با والدین بارها در قرآن کریم و احادیث نبوی تکرار شده است؛ درحالی که سفارش به والدین دربارۀ رعایت حقوق فرزندان نسبتاً کمتر آمده و بیشتر در موارد خاص، مانند نهی از زندهبهگور کردن دختران در عصر جاهلیت، مطرح شده است.
راز این تفاوت در آن است که خداوند متعال محبت و دلسوزی نسبت به فرزند را در سرشت و فطرت والدین قرار داده است. پدر و مادر به طور طبیعی و غریزی به مراقبت از فرزندان خود گرایش دارند؛ زیرا بقای نسل و استمرار زندگی انسانی به این محبت و فداکاری وابسته است.
والدین برای رشد و آسایش فرزند، از سلامت جسم، آرامش روان، توان جسمی، وقت، جوانی و حتی عمر خود مایه میگذارند. آنان بسیاری از سختیها را تحمل میکنند، بدون آنکه احساس منت یا شکایت داشته باشند. بلکه غالباً این فداکاریها را با شوق، نشاط و محبت انجام میدهند؛ گویی خود آنان از این خدمت بهره میبرند.
بنابراین، فطرت انسانی خود به خود والدین را به حمایت و تربیت فرزند سوق میدهد و آنان کمتر به توصیه و تذکر نیاز دارند. اما فرزندان نیازمند یادآوری دائمی هستند تا از زحمات و ایثارهای پدر و مادر غافل نشوند و قدر خدمات آنان را بدانند.
فرزند باید به این حقیقت توجه کند که والدین، بهترین سالهای عمر خود را در راه پرورش او صرف کردهاند. آنان نیروی جسمی، آرامش روحی و سرمایۀ زندگی خویش را برای آیندۀ فرزندان مصرف میکنند و درحالی که خود به سوی دوران پیری و ضعف گام برمیدارند، فرزندان را برای ساختن آینده آماده میسازند.
به همین دلیل، هیچ فرزندی نمیتواند حق والدین را به طور کامل ادا کند، هرچند تمام عمر خود را در خدمت آنان سپری نماید؛ زیرا آنچه والدین در راه فرزند بذل کردهاند، فراتر از آن است که قابل جبران کامل باشد.
قرآن کریم برای یادآوری بخشی از این فداکاریها، بخصوص رنجهای مادر، میفرماید: «وَوَصَّيْنَا الْإِنسَانَ بِوَالِدَيْهِ حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ وَفِصَالُهُ فِي عَامَيْنِ أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ إِلَيَّ الْمَصِيرُ»[1]؛ ترجمه: و انسان را دربارۀ پدر و مادرش سفارش کردیم؛ مادرش او را با ضعفی بر روی ضعف حمل کرد و از شیر گرفتن او در دو سال انجام میشود. (و به او گفتیم:) شکرگزار من و پدر و مادرت باش که بازگشت همه به سوی من است.
این آیه تصویری بسیار عمیق و تأثیرگذار از رنجها و فداکاریهای مادر ارائه میکند. تعبیر «وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ»(ضعفی بر روی ضعف) به سختیهای دوران بارداری اشاره دارد؛ دورانی که مادر با وجود تحمل رنجهای جسمی و روحی، با عشق و مهربانی فرزند خود را حمل میکند. سپس دوران شیردهی و مراقبت از کودک فرا میرسد که قرآن مدت آن را دو سال بیان کرده است.ازهمینرو، مادر سهم بیشتری از سختیهای تربیت فرزند را بر دوش میکشد و به همین دلیل در رهنمودهای اسلامی جایگاهی ویژه یافته است.[2]
رهنمود یازدهم: سفارش خاص به مادر، دربردارندۀ سفارش به پدر نیز هست
خداوند متعال در آیات مربوط به نیکی به والدین، گاهی به طور ویژه از مادر یاد میکند و برخی از رنجها و سختیهای او را بیان مینماید. این اختصاص به معنای کماهمیت بودن حق پدر نیست، بلکه به این دلیل است که مادر در دوران بارداری، زایمان و شیردهی مشقتها و رنجهای آشکارتری را تحمل میکند. در عین حال، سفارش به مادر به گونهای ضمنی، سفارش به پدر را نیز در بر دارد.
پدر نیز در مسیر تربیت فرزند، مسئولیتها و دشواریهای فراوانی را بر دوش میکشد. او برای تأمین نیازهای خانواده تلاش میکند، از همسر و فرزند حمایت مینماید و پس از دوران شیرخوارگی، نقش مهمی در تربیت، آموزش و حفاظت از فرزند بر عهده دارد تا زمانی که فرزند به رشد و استقلال برسد.
قرآن کریم در بیان مسئولیت مشترک پدر و مادر در تربیت فرزند میفرماید: «وَقُلْ رَبِّ ارْحَمْهُمَا كَمَا رَبَّيَانِي صَغِيرًا»[3]؛ ترجمه: و بگو: پروردگارا! آن دو را مورد رحمت خویش قرار ده، همانگونه که در کودکی مرا پرورش دادند.
در این آیه، خداوندمتعال هر دو والد را در نعمت تربیت و پرورش فرزند شریک دانسته است. بنابراین، هرچند در آیۀ سورۀ لقمان به طور خاص از رنجهای مادر سخن گفته شده، اما این امر به منزلۀ یادآوری حق ویژۀ مادر و در عین حال تأکید بر حق هر دو والد است.
خداوند پس از بیان رنجهای مادر میفرماید: «أَنِ اشْكُرْ لِي وَلِوَالِدَيْكَ»[4]؛ ترجمه: شکرگزار من و پدر و مادرت باش.
و نیز میفرماید: «وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا»[5]؛ ترجمه: و در دنیا با آن دو به نیکی و شایستگی رفتار کن.
این تعبیرات نشان میدهد که حکم نیکی، احترام و قدردانی شامل هر دو والد است.[6]
«وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ»؛ تصویری از رنجهای مادر
خداوند متعال دربارۀ مادر میفرماید:«حَمَلَتْهُ أُمُّهُ وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ»[7]؛ ترجمه: مادرش او را با ضعفی بر روی ضعف حمل کرد.
واژۀ «وَهْن»به معنای ضعف و ناتوانی است. این آیه حقیقتی روشن را بیان میکند و آن اینکه مادر در سراسر دوران بارداری با انواع ضعفها و دشواریها روبهرو است.
این ضعف از آغاز بارداری شروع میشود و ممکن است به صورت تهوع، بیاشتهایی، خستگی، تغییرات جسمی و روحی و سایر مشکلات بروز کند. سپس در ماههای بعدی بارداری ادامه مییابد و حتی پس از زایمان نیز آثار آن باقی میماند.
تعبیر «وَهْنًا عَلَى وَهْنٍ»بیانگر آن است که این ضعف، موقتی و محدود نیست، بلکه ضعفهای پیدرپی و متراکم را شامل میشود. قرآن کریم این ضعف را به صورت مطلق بیان کرده تا همۀ ابعاد آن را دربر گیرد؛ از جمله: ضعف جسمی و بدنی؛ ضعف و خستگی روحی و روانی؛ کاهش توان و انرژی؛ دشواری در انجام برخی فعالیتهای روزمره؛ فشارهای عاطفی و احساسی؛ تحمل دردها و نگرانیهای دوران بارداری و پس از زایمان.
با وجود همۀ این سختیها، شگفت آن است که مادر با عشق و اشتیاق این رنجها را تحمل میکند و آن را بخشی از رسالت مادری خود میداند. این از جلوههای حکمت الهی است که محبت فرزند را در قلب مادر قرار داده و او را برای تحمل این مشقتها آماده ساخته است.[8]
