الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۹۸
رهنمودهای تربیتی داستان لقمان حکیم علیهالسلام
رهنمود هشتم: پاکسازی از انحرافات، مقدم بر آراستن انسان به فضایل و کمالات است
یکی از نکات مهم تربیتی در وصایای لقمان حکیمعلیهالسلام این است که او پیش از دعوت فرزندش به فضایل و کمالات، او را از بزرگترین عامل فساد و گمراهی، یعنی شرک، برحذر داشت.
این اصل تربیتی در علوم اخلاق و تزکیۀ نفس با عنوان «التخلية قبل التحليه»شناخته میشود؛ یعنی پاکسازی از رذایل و آراستن به فضایل.
علت اینکه لقمان حکیمعلیهالسلام در نخستین موعظۀ خود فرزندش را از شرک نهی کرد، این بود که نفس انسانی برای رسیدن به رشد، تزکیه و کمال، ابتدا باید از باورها و اندیشههای فاسد پاک گردد؛ زیرا اصلاح عقیده، زیربنای اصلاح رفتار و اعمال انسان است.[1] تا زمانی که بنیان اعتقادی فرد درست نشود، اصلاح سایر ابعاد شخصیت او دشوار خواهد بود.
بنابراین، لقمان حکیم علیهالسلام ابتدا فرزندش را از لغزشگاههای فساد و گمراهی دور ساخت تا زمینۀ رشد معنوی و حرکت او در مسیر کمال فراهم شود.
همانگونه که بیماری که همچنان به عوامل بیماریزا ادامه میدهد، هرگز به بهبودی کامل دست نمییابد، انسان نیز تا زمانی که اسباب انحراف و فساد را از زندگی خود دور نکند، نمیتواند به مراتب والای ایمان و اخلاق برسد.
برای روشنتر شدن این حقیقت میتوان به کار داکترِ طب اشاره کرد. هنگامی که بیماری نزد داکتر میرود، نخستین توصیۀ داکتر آن است که از عوامل ایجادکنندۀ بیماری دست بردارد و از هر آنچه بیماری را تشدید میکند پرهیز نماید. سپس دوای شفابخش را برای او تجویز میکند تا به تدریج از مرحلۀ بیماری به مرحلۀ سلامت و تندرستی برسد.
در تربیت معنوی نیز همین اصل حاکم است. مربی ابتدا انسان را به ترک رذایل، انحرافات و آلودگیها فرا میخواند و سپس او را به فضایل اخلاقی، استقامت، تقوا و نیکیها آراسته میسازد.
به تعبیر دیگر، نخست باید دل از شرک، گناه، تکبر، حسد و سایر صفات ناپسند پاک شود، آنگاه ایمان، اخلاص، تواضع، صبر و دیگر فضایل در آن جای گیرد.
این اصل تربیتی ریشه در رهنمودهای قرآن کریم دارد؛ چنانکه لقمان علیهالسلام نخست فرزندش را از شرک نهی کرد و فرمود:«يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ»[2]؛ ترجمه: ای فرزندم! به خدا شرک میاور؛ زیرا شرک، ستمی بزرگ است.
بنابراین، یکی از قواعد اساسی در تربیت اسلامی آن است که پاکسازی اعتقاد و اخلاق از انحرافات، مقدم بر آراستن انسان به فضایل و کمالات است.
هر اندازه این پاکسازی عمیقتر و کاملتر باشد، زمینۀ پذیرش هدایت، رشد ایمان و شکوفایی ارزشهای اخلاقی در انسان بیشتر فراهم خواهد شد.[3]
رهنمود نهم: شرک؛ بزرگترین ستم و تاریکترین ظلم
لقمان حکیمعلیهالسلام در نخستین اندرز خود به فرزندش فرمود:«يَا بُنَيَّ لَا تُشْرِكْ بِاللَّهِ إِنَّ الشِّرْكَ لَظُلْمٌ عَظِيمٌ»[4]؛ ترجمه: ای فرزندم! به خدا شرک میاور؛ زیرا شرک، ستمی بزرگ است.
قرآن کریم در موارد متعددی از شرک و کفر با عنوان «ظلم» یاد کرده است. از جمله میفرماید: «وَالْكَافِرُونَ هُمُ الظَّالِمُونَ»[5]؛ ترجمه: و کافران همان ستمکاراناند.
