الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش صدوسیوپنجم
الگوهای تربیتی از زندگی حضرت عیسی علیهالسلام
آموزۀ دوم: دعا برای فرزند و توکل بر خداوند متعال
پس از نیت صالح، دعا و توکل بر خداوند متعال جایگاه مهمی در تربیت اولاد دارد. والدین میدانند که تربیت تنها با تلاش و برنامهریزی انسانی به نتیجه نمیرسد؛ ازاین خاطر، در کنار انجام وظیفه، از خداوند متعال هدایت و توفیق میخواهد.
اما دعای واقعی با عمل والدین همراه است، پدر و مادری که برای راستگویی فرزندانشان دعا میکنند، خود باید راستگو باشند؛ اگر ادب و مهربانی او را میخواهند، باید در رفتار خویش ادب و مهربانی را نشان دهند؛ و اگر خواهان ایمان و تقوای فرزندان خود هستند، باید این ارزشها را در زندگی خود عملی سازند. به این ترتیب، دعا تنها درخواست زبانی نیست، بلکه والدین را به الگوی عملی برای فرزندان تبدیل میکند.
بنابراین، رابطۀ دعا و عمل، رابطهای دوطرفه است:پدر و مادر دلسوز و مهربان با عمل خود زمینۀ تربیت را فراهم میکنند و با دعا از خداوند متعال توفیق و برکت آن را میطلبند.
این پیوند، تربیت را از یک برنامۀ صرفاً تعلیمی و آموزشی به یک مسیر آگاهانه، معنوی و مسئولانه تبدیل میسازد.
خداوند متعال در مورد دعای مادر حضرت مریم علیهاالسلام می فرماید:“… وَإِنِّی سَمَّیْتُهَا مَرْیَمَ وَإِنِّی اُعِیذُهَا بِكَ وَذُرِّیَّتَهَا مِنَ الشَّیْطَانِ الرَّجِیمِ”[1]؛ ترجمه: «.. و هر آیینه من نام نهادم آن را (مریم) و هر آیینه من در پناه میآورم او را به تو و اولادش را از شیطان مردود.»[2]
این دعا به بارگاه الهی پذیرفته شد، در حدیث شریف است که اولادهٔ آدم علیهالسلام هنگام ولادت چون از بطن مادر به زمین میآیند، شیطان به آنها مس مینماید، اما عیسی و مریم علیهماالسلام از آن مستثنی میباشند. از انضمام دیگر احادیث به این حدیث شریف این مطلب بر میآید که اولاد در اصل به فطرت صحیح پیدا میشود و این فطرت بعد از کبارت و ظهور دانش و تمیز ظاهر میشود، اما در محیط زندگانی و اثرات خارجی بسا اوقات فطرت اصلی ضعیف میگردد؛ همین حالت در حدیث شریف «…فابواه یهودانه او ینصرانه...» تعبیر شده است. چنانکه تخم ایمان و طاعت در جوهر فطری انسان به صورت مخفی گذاشته شده حال آنکه در آن وقت نه تنها ایمان بلکه از ادراک و شعور محسوسات بزرگ نیز عاجز است.[3]
حضرت رسول اکرم صَلَّیاللَّهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ چه زیبا بیان نموده است داستان اثرپذیری اولاد از پدر و مادر را: عن ابی هریرة رضیاللهعنه قال: قال رسول الله صَلَّیاللَّهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ: «ما من مولود الا یولد علی الفطرة فابواه یهودانه او ینصرانه او یمجسانه.»[4]؛ ترجمه: از حضرت ابوهریره رضیاللهعنه روایت شده که رسول الله صَلَّیاللَّهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ فرمودند: «هیچ نوزادی نیست مگر اینکه بر فطرت (اسلام) متولد میشود ولی پدر و مادرش او را یهودی یا نصرانی یا مجوسی می گرداند.»
نظر به این حدیث شریف انسان با فطرتی پاک و سالم به دنیا میآید؛ اما محیط زندگی و شیوۀ تربیت میتواند بر این فطرت اثر بگذارد. ازاینخاطر والدین نقش اساسی و مهمی در حفظ و شکوفایی ایمان و اخلاق اولاد دارند.
حضرت مریم و حضرت عیسی علیهماالسلام به سبب دعای مادر حضرت مریم علیهاالسلام از مسّ شیطان هنگام تولد استثنا گردیدند. این امر نشان میدهد که دعا، محیط سالم و تربیت درست در پرورش شخصیت اولاد اهمیت فراوان دارد.
بنابراین پدر، مادر و سرپرستان باید در کنار آموزش و تربیت، برای هدایت و صلاح فرزندان خود نیز به درگاه خداوند متعال دعا کنند.
آموزۀ سوم:انتخاب و فراهم کردن محیط صالح و سالم
محیط سالم در تربیت اولاد نقش اساسی دارد. کودک تنها از سخنان والدین نمیآموزد، بلکه از رفتار، دوستان، فضای خانه و کسانی که با آنان معاشرت دارد نیز تأثیر میپذیرد.
ازاینرو، والدین باید محیطی سرشار از ایمان، اخلاق نیک، محبت و آرامش برای فرزند فراهم کنند و او را از دوستان و محیط ناسالم دور نگه دارند، چنین محیطی زمینۀ رشد فکری، اخلاقی و ایمانی فرزند را فراهم میسازد.
قرآن کریم دربارۀ حضرت مریم علیهاالسلام میفرماید: “فَتَقَبَّلَهَا رَبُّهَا بِقَبُولٍ حَسَنٍ وَأَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا وَكَفَّلَهَا زَكَرِيَّا”[5]؛ ترجمه: «پس قبول کرد آن را پروردگارش به قبول نیکو و نما دادش نمای نیک و سپردش به زکریا.»[6]
اگرچه مریم علیهاالسلام دختر بود، اما خداوند متعال او را با پذیرشی ویژه و خاص گرامی داشت و جایگاهی بلند برایش مقرر کرد.
خداوند متعال محبت او را در دلهای اهل عبادت و مجاوران بیتالمقدس افگند و او را به سرپرستی حضرت زکریا علیهالسلام سپرد؛ پیامبری بزرگ که شایستگی تربیت چنین بندۀ برگزیدهای را داشت.
مریم علیهاالسلام در پرتو این تربیت الهی، هم از نظر پاکی و اخلاق و هم در دانش و عبادت به مقام بلندی رسید.
هنگامی که میان مجاوران بیتالمقدس دربارۀ سرپرستی مریم علیهاالسلام اختلاف شد، قرعه به نام حضرت زکریا علیهالسلام افتاد. او با مهربانی و دلسوزی از مریم علیهاالسلام نگهداری کرد و زمینۀ رشد علمی، اخلاقی و معنوی او را فراهم ساخت.
این ماجرا نشان میدهد که تربیت نیکو تنها به محبت خانوادگی وابسته نیست؛ بلکه انتخاب محیط سالم و سپردن کودک به دست مربی شایسته میتواند آیندۀ او را دگرگون سازد.
حضرت زکریا علیهالسلام برای مریم علیهاالسلام جایگاهی مناسب در کنار بیتالمقدس فراهم کرد تا در آن به عبادت و پرورش روح خویش بپردازد.
مریم علیهاالسلام در آن محیط پاک، روزهای خود را با عبادت سپری میکرد و شبها نزد خالهاش بازمیگشت. اینگونهمحیط سالم، مربی شایسته و فضای معنوی، دستبهدست هم دادند تا مریم علیهاالسلام برای رسالتی بزرگ در آینده آماده شود.[7]
تعبیر “أَنبَتَهَا نَبَاتًا حَسَنًا”بسیار قابل توجه است؛ یعنی خداوند متعال او را بهگونهای نیکو پرورش داد؛ همانگونه که گیاه برای رشد به زمین مناسب، آب و مراقبت نیاز دارد، شخصیت انسان نیز به محیط سالم، مربی شایسته و مراقبت مستمر و دوامدار نیازمند است.
