الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش صدوسیوسوم
الگوهای تربیتی داستان حضرت موسی علیهالسلام (ادامه)
آموزۀ بیست و ششم: امنیت و آرامش جوامع در گرو دوری از ظلم و جلوگیری از ستمگران است.
یکی از آموزههای مهم تربیتی که از داستان حضرت موسی علیهالسلام میتوان آموخت، این است که امنیت و آرامش پایدار در جامعه، بدون مبارزه با ظلم و جلوگیری از تجاوز ستمگران تحقق نمییابد.ازاینرو، مسلمان باید در حدی که بتواند ظلم را از مظلوم دفع کند، به یاری او بشتابد؛ البته نباید در این راه از حدود لازم فراتر رود.
حضرت موسی علیهالسلام هنگامی که مشاهده کرد فردی از بنیاسرائیل مورد ظلم یکی از افراد وابسته به فرعون قرار گرفته است، به یاری مظلوم شتافت و او را از دست ستمگر رهانید. در جریان این اقدام، ضربهای که موسی علیهالسلام وارد کرد، بدون قصد کشتن و بدون تعمد در قتل، موجب مرگ آن مرد قبطی شد. موسی علیهالسلام پس از این حادثه، به درگاه الله متعال روی آورد و فرمود: “رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي فَاغْفِرْ لِي فَغَفَرَ لَهُ إِنَّهُ هُوَ الْغَفُورُ الرَّحِيمُ”[1]؛ ترجمه: «ای پروردگار من (هر آئینه) ستم کردم بر نفس خود پس بیامرز مرا پس بیامرزید او را هر آئینه اوست آمرزنده مهربان.»[2]
از سوی دیگر، مسلمان نباید پشتیبان، یاور و خدمتگزار ستمگران باشد و نباید در تجاوزها و ظلم آنان مشارکت کند. عطاء بن ابیرباح رحمهالله میگوید: «برای هیچکس جایز نیست که ستمگری را یاری کند، برای او چیزی بنویسد یا با او همراهی و مصاحبت کند؛ زیرا اگر چنین کند، در شمار یاوران ستمگران قرار گرفته است.»[3]
این معنا در سخن حضرت موسی علیهالسلام نیز به روشنی دیده میشود. آنحضرت علیهالسلام پس از آنکه خداوندﷻ نعمتهای خود را بر او یادآوری کرد، فرمود: “قَالَ رَبِّ بِمَا أَنْعَمْتَ عَلَيَّ فَلَنْ أَكُونَ ظَهِيرًا لِّلْمُجْرِمِينَ”[4]؛ ترجمه: «گفت ای رب من به آنچه فضل (انعام) کردهای بر من پس هیچ گاه نمیشوم مددگار گنهگاران.»[5]
مفسران از این آیه، حرمت همکاری و خدمت به اهل ظلم و یاری آنان در امورشان را استفاده کردهاند؛ زیرا خدمت و همکاری با ستمگران موجب تداوم ظلم و تجاوز آنان میشود. در نتیجه، کسی که آگاهانه در ظلم آنان همکاری میکند، به اندازۀ مشارکت خود در این ظلم، در گناه و تجاوز آنان سهیم خواهد بود.[6]
همچنین، تنها همکاری مستقیم با ظالمان مورد نکوهش نیست؛ بلکه گرایش، وابستگی، همراهی، همنشینی، مدارا و رضایت نسبت به رفتارهای ظالمانۀ آنان نیز میتواند انسان را به آنان نزدیک کند. الله متعال میفرماید: “وَلَا تَرْكَنُوا إِلَى الَّذِينَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّكُمُ النَّارُ”[7]؛ ترجمه: «و میل مکنید به سوی آنان که ستم کردند پس برسد به شما آتش و نیست مر شما را به جز خدا مددگاران باز نصرت داده نشوید.»[8]
بنابراین، اگر صرفِ گرایش و تکیه بر ستمگران مورد نهی قرار گرفته است، یاری کردن، خدمت نمودن و اجرای فرمانهای ظالمانۀ آنان به طریق اولی از اموری است که انسان باید از آن پرهیز کند.
سرنوشت فرعون و یارانش نیز نمونۀ روشنی از پیامدهای ظلم و همراهی با ظالمان است. خداوند متعال دربارۀ آنان میفرماید: “يَقْدُمُ قَوْمَهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُودُ”[9]؛ ترجمه: «پیشوا شود فرعون قوم خود را روز قیامت پس در آورد ایشان را به آتش و بد مکانی است که وارد آن شدند (دوزخ).»[10]
ازاینرو، بر مسلمانان لازم است که ستمگران را در ظلم و تجاوزشان یاری نکنند، به آنان تکیه نداشته باشند و در اجرای خواستههای ظالمانۀ آنان مشارکت ننمایند.در عین حال، نباید ظالم را در ظلم خود رها کنند؛ بلکه باید در حد توان، از ظلم او جلوگیری کنند و مانع ادامۀ تجاوز او شوند.
پیامبر اکرم صَلَّیاللَّهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ در این زمینه میفرماید: «إِنَّ النَّاسَ إِذَا رَأَوُا الظَّالِمَ فَلَمْ يَأْخُذُوا عَلَى يَدَيْهِ، أَوْشَكَ أَنْ يَعُمَّهُمُ اللهُ بِعِقَابٍ مِنْهُ.»[11]؛ ترجمه: هنگامی که مردم ستمگر را ببینند و دست او را از ظلم باز ندارند، نزدیک است که خداوندﷻ همۀ آنان را به مجازاتی از جانب خود گرفتار سازد.
