یکی از اصول بنیادین حکومتداری در اسلام این است که در تمام امور، عدالت رعایت شود. در اندیشه اسلامی، عدالت اساس آفرینش هستی را تشکیل میدهد و تمام کاینات بر پایه عدالت الهی استوار است. به همین دلیل، برای درک بهتر مفهوم عدالت، لازم است بحثی تفصیلی در مورد آن صورت گیرد.
در زبان عربی، کلمه عدالت به معنای ضد ظلم، استقامت، انصاف، قضاوت عادلانه، میانهروی و تعادل بدون افراط و تفریط است. عدالت، همانگونه که قرآن کریم تعریف کرده، عبارت است از قرار دادن هر چیز در جای مناسب خود. در قرآن کریم، کلمه «قسط» نیز به معنای عدالت به کار رفته است. به طور کلی، عدالت یعنی رعایت اعتدال و توازن در همه امور و حفظ حقوق دیگران از ظلم و تجاوز.
عدالت محور نظام هستی است. الله ـ سبحانه و تعالی ـ میفرماید:
«و آسمان را برافراشت و میزان (توازن) را قرار داد، تا در میزان تجاوز نکنید، و وزن را با عدالت برپا دارید و در میزان کاستی نکنید.»
این آیات تأکید میکند که نظام آفرینش بر قوانین دقیق و منظم استوار است و جامعه انسانی نیز نمیتواند از این قانون مستثنی باشد. عدالت واقعی آن است که هر چیز در جای خود قرار گیرد. هرگونه انحراف و تجاوز، مخالف اصول عدالت است و جامعه را مانند بدن انسان بیمار میسازد.
الله ـ جل جلاله ـ یکی از اهداف اصلی ارسال پیامبران ـ علیهمالصلاة والسلام ـ را برقراری عدالت معرفی کرده است:
«ای مؤمنان! برای خدا قیامکنندگان عدالت باشید و به عدالت شهادت دهید، و دشمنی یک قوم شما را از عدالت باز ندارد. عدالت کنید که آن به تقوا نزدیکتر است.»
مسئولیت حاکمان در اجرای عدالت
هر فرد به اندازه مسئولیت خود مکلف به رعایت عدالت است، اما حاکمان به دلیل سنگینی مسئولیتشان، بیشترین وظیفه را در اجرای عدالت دارند. اسلام بر اجرای عدالت توسط حاکمان تأکید ویژه دارد و آنان را از ظلم، استبداد و بیقانونی بازمیدارد.
اسلام عدالت را نه تنها اساس حکومت اسلامی، بلکه اساس نظام هستی میداند. برپایی عدالت وظیفه هر مسلمان است، بهویژه حاکمان، زیرا در صورت فقدان عدالت، جامعه دچار سقوط شده و از اهداف الهی دور میگردد.
عدالت در پرتو احادیث نبوی
رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمود: «إن المقسطین عند الله علی منابر من نور عن یمین الرحمن..»[1]
«بهدرستی که عدالتپیشگان نزد خداوند بر منبرهایی از نور در جانب راست رحمان خواهند بود.»
و فرمود: «سبعة یظلهم الله فی ظله یوم لا ظل إلا ظله: امام عادل.»[2]
«هفت گروهاند که خداوند آنان را در سایه خود قرار میدهد، در روزی که هیچ سایهای جز سایه او نیست؛ یکی از آنان امام عادل است..»
«اهل بهشت سه گروهاند؛ یکی از آنان حاکم عادل است…».
سعد بن عباده ـ رضي الله عنه ـ روایت کرده است: «ما من أمیر إلا یؤتی به یوم القیامة مغلولا… إلا العدل.»[4] «هیچ امیری نیست مگر اینکه در روز قیامت در حالی آورده میشود که غل بر گردن دارد، و تنها عدالت او را آزاد میکند.»
عبدالله بن عمر ـ رضي الله عنهما ـ گفت: «الظلم ظلمات یوم القیامة».[5]
«ظلم در روز قیامت تاریکیهاست.»
رسول الله ـ صلی الله علیه وسلم ـ فرمود: «ما من والٍ… إلا حرم الله علیه الجنة»[6]. «هر حاکمی که با خیانت از دنیا برود، خداوند بهشت را بر او حرام میگرداند.»
و فرمود: «إن أشد أهل النار عذابا… و إمام جائر.»[7]
«شدیدترین عذاب دوزخ مربوط به پیامبرکش یا امام ظالم است…»
نتیجه
این آیات و احادیث نشان میدهد که عدالت در نظام سیاسی اسلام جایگاهی بسیار بلند دارد. اسلام دین عدالت است و همواره با ظلم، تجاوز، قانونشکنی و بیعدالتی مخالفت کرده است. حاکمان اسلامی باید دارای صفات رحمت، مهربانی، نرمخویی، رعیتداری، عدالت و بیطرفی باشند تا بتوانند دلهای مردم را به دست آورند و پیوندی عمیق با آنان برقرار کنند.
