قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان «بخش شصت‌وچهارم»

نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی

قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان

بخش شصت‌وچهارم

نظافت، تعادل روان و تغذیۀ سالم در حفظ صحت انسان

امراض ناشی از ناپاکی و بی‌نظافتی

از دیدگاه علم طب و سازمان‌های بین‌المللی صحی، امراض ناشی از ناپاکی یکی از مهم‌ترین عوامل تهدید سلامت بشری در سطح جهان به شمار می‌روند. بر اساس آمارهای دقیق که توسط نهادهای معتبر جهانی در زمینۀ صحت عامه گردآوری شده است، سالانه میلیون‌ها انسان در سراسر جهان به امراض ناشی از آلودگی آب، غذا و دستان مبتلا می‌شوند.

بر بنیاد این گزارش‌ها، هر سال حدود «۳۰ میلیون نفر» به تب تیفوی، «۶۰۰ میلیون نفر» به التهابات روده‌ای، «۲۵۰ میلیون نفر» به مرض زحار، «۷ میلیون نفر» به کولرا و «۵ میلیون نفر» به هیپاتیت ویروسی مبتلا می‌گردند. از میان این مبتلایان، «۳ میلیون انسان» سالانه جان خود را از دست می‌دهند، که نیمی از آنان کودکان‌اند. این آمار تکان‌دهنده در حالی‌ست که رسانه‌ها بیشتر به فجایع سیاسی یا طبیعی می‌پردازند و کمتر از قربانیان ناپاکی سخن می‌گویند.

ریشۀ عمدۀ این امراض در عدم رعایت نظافت شخصی نهفته است، خصوصاً «نظافت دست‌ها قبل از غذا» و «پاکیزگی کامل پس از قضای حاجت». در این زمینه، رهنمودهای پیامبر اسلام حضرت محمد ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} بیش از چهارده قرن پیش، به‌گونه‌ای شگفت‌انگیز با یافته‌های امروزی علم صحت هم‌جهت است. چنان‌که در حدیث شریف آمده است: “بركة ‌الطعام الوضوء قبله، والوضوء بعده”[1]  «برکت غذا در شستن دست‌ها پیش و پس از آن است.»

نبی کریم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} همچنین از «تنفس در ظرف آب یا نوشیدنی» نهی فرموده‌اند؛ زیرا این‌کار می‌تواند سبب انتقال میکروب و بیماری شود. در حدیث آمده است: “عن أبی سعیدالخدری: أن النبی ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} نهى عن ‌النفخ ‌فی ‌الشراب. فقال رجل: القذاة أراها فی الإناء؟ فقال: أهرقها. قال: فإنی لا أروى من نفس واحد؟ قال: فأبن القدح إذن”[2] ترجمه: ابوسعید خدری ^{رضی‌الله‌عنه} روایت می‌کند که: پیامبر اكرم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} از دمیدن در نوشیدنی (برای خنک کردن آن یا بیرون راندن چیزی) نهی فرمودند. مردی عرض کرد: «اگر ذره‌ای (گرد یا اشغال کوچکی) را در ظرف ببینم چه کنم؟» پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فرمودند: «آن را بریز (دور بریز).»

مرد گفت: «من نمی‌توانم با یک نفس آب را بنوشم (و نیاز دارم چند بار نفس بگیرم).» پس (پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم}) فرمودند: در آن صورت، جام را از دهانت دور کُن (و سپس نفس بگیر).»

همچنین توصیه کرده­اند از «نوشیدن از لبۀ شکستۀ ظرف» خودداری شود؛ زیرا در آن قسمت، میکروب‌ها تجمع می‌کنند.

«عن أبی سعید الخدری، أنه قال: «نهى رسول الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} عن الشرب من ‌ثلمة ‌القدح، وأن ینفخ فی الشراب.»[3] ترجمه: ابوسعید خدری ^{رضی‌الله‌عنه} روایت می‌کند که: پیامبر اكرم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} نوشیدن از قسمت شکستۀ ظرف (لب‌پریدۀ قدح) و نیز از دمیدن در نوشیدنی نهی فرمودند.

افزون بر این، سنت مؤکد است که «ناخُن‌ها کوتاه نگاه داشته شوند» و «انگشتان و برآمدگی‌های دست‌ها (البراجم)» تمیز شسته شوند.

در حدیثی دیگر آمده است: “لا یبولن ‌أحدكم ‌فی ‌الماء الدائم الذی لا یجری، ثم یغتسل فیه”[4] «هیچ­یک از شما در آب راکد ادرار نکنید و سپس در آن غسل نماید.»

و در روایت دیگری فرمودند: “اتقوا ‌الملاعن ‌الثلاث: البراز فی الموارد، والظل، وقارعة الطریق”[5] ترجمه: «از سه چیزهایی که موجب لعنت می‌شود بپرهیزید: قضای حاجت کردن در محل آبشخورمردم، سایه (ای که مردم می‌نشینند و استراحت می‌کنند) و در راه عموم.»

این دستورهای دقیق صحت عامه، قرن‌ها پیش از کشف علم میکروب‌شناسی بیان گردیده‌اند و نشان‌دهندۀ جامعیت دین اسلام در زمینۀ سلامت جسم و روان است. چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: “إِنَّ ٱللَّهَ یُحِبُّ ٱلتَّوَّٰبِینَ وَیُحِبُّ ٱلمُتَطَهِّرِینَ”[6] ترجمه: «بی­گمان خداوند توبه­كاران و پاكان را دوست می­دارد.»

عُصاب (ناراحتی‌های عصبی و اضطراب)

در علوم روان‌شناسی، «عُصاب» به نوعی از اختلالات روانی گفته می‌شود که علت عضوی یا تشریحی مشخصی ندارد. این اختلال در اصل نوعی بیماری «کارکردی» (Functional) است که در آن فرد با وجود سلامت عقل، دچار «تنش‌های شدید روانی» و «اضطراب» می‌شود.

از میان انواع مختلف عُصاب، «عُصاب اضطرابی یا عُصاب القلق» از همه شایع‌تر است. در این حالت، بیمار همواره احساس ترس، نگرانی و انتظار خطر می‌کند، بدون آنکه علت واقعی این اضطراب مشخص باشد.

یکی از نویسندگان بزرگ در خاطرات دوست ثروتمندش می‌نویسد:

«من در ترسی همیشگی زندگی می‌کنم؛ در هراسی از مردم، از چیزها، و حتی از خودم. نه ثروت به من آرامش بخشیده، نه مقام و منزلت، نه تندرستی، نه مردانگی، نه زن، نه عشق، و نه شب‌نشینی‌های رنگین و پرزرق‌وبرق.

از همه چیز بیزار شده‌ام، پس از آن‌که همه چیز را تجربه کرده‌ام. من از خودم بیزارم… و از خودم می‌ترسم. آیا نمی‌بینی سایه‌ها از هر سو من را در میان گرفته‌اند؟ آیا حس نمی‌کنی که هراس، دهان خود را گشوده تا مرا ببلعد؟ چرا این ترس؟

هیچ غمی ندارم که سزاوار اندوه باشد؛ زیرا همه چیز در اختیار من است. پس چرا می‌ترسم؟

شاید ازآن‌رو که دیگر چیزی نیست که از آن بترسم! می‌ترسم از ناشناخته‌ای که نمی‌شناسمش، از مجهولی که در درونم کمین کرده است. من در زندگی گم شده‌ام؛ زیرا به قلّۀ آن رسیده‌ام! اکنون خودِ زندگی، دشمن نخست من است.

بلی، من از خودِ زندگی می‌ترسم.»

این نمونه روشن می‌سازد که انسان، بدون «ایمان و معنویت»، حتی در اوج امکانات مادی نیز احساس امنیت و آرامش نمی‌کند. علم روان‌شناسی می‌گوید انسان نیازمند «امنیت، محبت و موفقیت» است، اما حقیقت این است که «نیاز نخستین او ایمان» است. ایمان سرچشمۀ آرامش درونی و اساس محبت و امنیت است.

چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید: “ٱلَّذِینَ ءَامَنُوا وَتَطمَئِنُّ قُلُوبُهُم بِذِكرِ ٱللَّهِۗ أَلَا بِذِكرِ ٱللَّهِ تَطمَئِنُّ ٱلقُلُوبُ”[7] ترجمه: «آن كسانی‌كه ایمان می­آورند و دل­های­شان با یاد خدا سكون و آرامش پیدا می­كند. هان! دل­ها با یاد خدا آرام می­گیرند (و از تذكّر عظمت و قدرت خدا و انجام عبادت و كسب رضای یزدان اطمینان پیدا می‌كنند.»

از دیدگاه روانی، «ترس از خداوند متعال» ترسی سازنده و مثبت است؛ زیرا انسان را به پرهیز از گناه واداشته و آرامش وجدان می‌بخشد، در حالی‌که ترس از غیر خدا منشأ اضطراب، ناامنی و بیماری‌های عصبی است.

رسول اکرم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} فرمودند: «من أصبح منكم معافى فی جسده، آمنا ‌فی ‌سربه، عنده قوت یومه، فكأنما حیزت له الدنیا.»[8]؛ ترجمه: «هرکس صبح کند در حالی‌که بدنش سالم و در محیط خود امن و غذای روزش فراهم باشد، چنان است که گویی دنیا به او داده شده است.»

در حقیقت، آرامش و ایمان دو ستون اصلی سلامت روان و جسم انسان‌اند.

بیماری ناشی از کمبود الیاف غذایی

تحقیقات جدید در علم تغذیه نشان داده‌اند که یکی از مهم‌ترین مشکلات سلامتی عصر حاضر، نقص «الیاف» (سلولز گیاهی)[9] در مواد غذایی است. در گذشته، انسان از غلات و میوه‌ها به صورت طبیعی و کامل استفاده می‌کرد، اما در دوران معاصر، بسیاری از این مواد تصفیه شده‌اند: شکر سفید، آرد سفید، آب‌میوه‌های صاف‌شده و غذاهای پالایش‌یافته، همه از الیاف طبیعی تهی گشته‌اند.

الیاف که پیش‌تر بی‌ارزش پنداشته می‌شد، در واقع نقشی حیاتی در سلامت انسان دارد. نخستین پیامد حذف الیاف از رژیم غذایی، «یبوست مزمن» است؛ زیرا الیاف موجب تحریک و حرکت طبیعی روده‌ها می‌شوند.

علاوه بر این، الیاف توانایی جذب آب را دارند و باعث نرم‌شدن مدفوع و تسهیل هضم می‌گردند. از سوی دیگر، این الیاف می‌توانند «کلسترول اضافی خون» را جذب کرده و از رسوب آن در دیوارۀ رگ‌ها جلوگیری کنند، امری که نقش مهمی در پیشگیری از «بیماری‌های قلبی و تصلب شرایین» دارد.

همچنین نبود الیاف در رژیم غذایی با «افزایش خطر سرطان کولون» (رودۀ بزرگ)، «سنگ صفراوی»، «بیماری‌های دوالی (واریکوز)» و «التهاب زائده» (اپندیسیت) مرتبط دانسته شده است.

بنابراین، بازگشت به تغذیۀ طبیعی که خداوند متعال آن را در خلقت مقرر داشته، ضرورت دارد. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید: “فَأَقِم وَجهَكَ لِلدِّینِ حَنِیفاًۚ فِطرَتَ ٱللَّهِ ٱلَّتِی فَطَرَ ٱلنَّاسَ عَلَیهَاۚ لَا تَبدِیلَ لِخَلقِ ٱللَّهِ.”[10] ترجمه: «روی خود را خالصانه متوجّه آئین (حقیقی خدا، اسلام) كُن. این سرشتی است كه خداوند مردمان را بر آن سرشته است. نباید سرشت خدا را تغییر داد (و آن را از خداگرائی به كفرگرائی، و از دین‌داری به بی­دینی، و از راست­رَوی به كج­روی كشاند.»

بدین‌سان، باید از حذف اجزای طبیعی مواد غذایی-به خصوص الیاف- خودداری کرد و از غذاها به همان صورت طبیعی بهره برد. محققین این کشف را یکی از «بزرگ‌ترین نقاط عطف در علم تغذیه» می‌دانند و تأکید می‌کنند که سلامت پایدار تنها در پرتو بازگشت به نظام طبیعی آفرینش میسّر است.[11]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی