شهید حجاب و عفت | بخش: 8

نویسنده: قاری عبدالستار «سعید»

مترجم: سید احمد قریب «منیری»

شهید حجاب و عفت

بخش: 8

نگاهی به زندگی شهید قاضی عبدالرحمن پغمانی

آغاز دوبارهٔ اصلاحات به سبک غربی

چنانکه پیش‌تر اشاره شد، امان‌الله خان نخستین بار در سال ۱۹۲۳ میلادی اصلاحات به سبک غربی را آغاز کرده بود؛ اصلاحاتی که با قیام ملا عبدالله در پکتیا روبه‌رو شد و موج این دگرگونی‌های اجتماعی را متوقف ساخت. امان‌الله خان پس از آن رویداد، برای چند سال از ادامهٔ این برنامه‌ها صرف‌نظر کرد؛ اما سفر اروپا بار دیگر به او انگیزه و جرئت بخشید تا همان برنامهٔ ناکام را از سر گیرد.

عزیز هندی می‌نویسد که تأثیر استقبال باشکوه اروپاییان از امان‌الله خان موجب شد که وی بیش از پیش به هوش، توانایی و درستی دیدگاه‌های خود ایمان پیدا کند و از آن پس، در تصمیم‌گیری‌هایش کمتر به نظر و مشورت دیگران توجه نشان دهد.^۱

گریگوریان نیز معتقد است که امان‌الله خان از مصطفی کمال آتاترک و رضا شاه پهلوی تأثیر پذیرفته بود؛ دو زمامداری که با تکیه بر اقتدار و شیوه‌های استبدادی، کشورهای خود را در مسیر تمدن جدید قرن بیستم قرار داده بودند.^۲ شاید به همین دلیل بود که امان‌الله خان پس از بازگشت از اروپا پیوسته تأکید می‌کرد: «من یک پادشاه انقلابی هستم.» او می‌خواست از طریق اقدامات انقلابی، راهی را که در شرایط عادی طی سال‌ها باید پیموده می‌شد، در مدت چند ماه یا حتی چند هفته طی کند و آرمان‌هایی را که سال‌ها در سر داشت، هرچه زودتر تحقق بخشد.

بدین ترتیب، امان‌الله خان روند دگرگونی همه‌جانبهٔ کشور را با شتابی بسیار آغاز کرد. در حوزه‌های مختلف از جمله ادارهٔ حکومت، آموزش و پرورش، فرهنگ عمومی، روابط اجتماعی، امور نظامی و قضایی، تغییرات گسترده و بنیادینی به اجرا گذاشته شد. در مدت کوتاهی، استفاده از لباس سنتی و کلاه «قره‌قل» ممنوع اعلام شد و پوشیدن لباس‌های غربی رواج یافت. همچنین پوشش سنتی زنان کابل، شامل چادری و لباس موسوم به «دولاق»، به موجب فرمان رسمی ممنوع گردید.

در سطح شهر کابل اعلان‌هایی نصب شد که بر اساس آن، عبور زنان با حجاب در معابر عمومی ممنوع اعلام شده بود. در برخی نقاط شهر، سربازانی با چنگک‌های بلند مستقر بودند و اگر زنی را با چادری مشاهده می‌کردند، با استفاده از آن چنگک، چادری را از سر او برمی‌داشتند و به کنار می‌انداختند.^۱ این اقدام نشانهٔ جدیت حکومت در اجرای سیاست بی‌حجابیِ حجاب تلقی می‌شد.

امان‌الله خان روند بی‌حجابیِ حجاب را از خانوادهٔ خود آغاز کرد. به گفتهٔ فرانسیس همفریز، همسر سفیر بریتانیا، امان‌الله خان در یکی از گردهمایی‌های عمومی مردم در پغمان دربارهٔ آزادی زنان سخن گفت و از مردم خواست که زنان را از قید حجاب رها سازند. سپس شخصاً رفت و روسری ملکه ثریا را از سر او برداشت و خطاب به مردم اظهار داشت: «از این پس، هر یک از شما می‌توانید همسر مرا ببینید.»^۲

در ادامهٔ اصلاحات، سلام دادن به طریقه اسلامی نیز کنار گذاشته شد و به جای آن، شیوهٔ رایج اروپایی یعنی برداشتن کلاه هنگام سلام رواج یافت. همچنین روز رخصتی رسمی از جمعه به پنجشنبه تغییر یافت، تقویم هجری قمری جای خود را به تقویم هجری شمسی داد و نگارش اعداد به شیوهٔ لاتین معمول گردید.^۳

علاوه بر این، امان‌الله خان حداقل سن قانونی ازدواج را برای مردان ۲۲ سال و برای زنان ۱۸ سال تعیین کرد و ازدواج پیش از این سن را فاقد اعتبار قانونی دانست. همچنین محدودیت‌های سخت‌گیرانه‌ای بر تعدد زوجات وضع شد و از مقام‌های دولتی که بیش از یک همسر داشتند خواسته شد همسران اضافی خود را طلاق دهند. به قاضیان نیز دستور داده شد که به جای عمامهٔ سنتی، کلاه ویژه‌ای مشابه قضات غربی بر سر بگذارند. همچنین پوشیدن لباس‌های سنتی مانند پیراهن و تنبان یا چپن جرم تلقی شد و افرادی که با چنین پوششی در شهر دیده می‌شدند، مشمول جریمهٔ نقدی می‌گردیدند.

در حوزهٔ تعلیم و تربیه، به جای تأکید بر گسترش و ترویج علوم و اخلاق اسلامی، سیاست رسمی حکومت بر تربیت نسل جدید بر پایهٔ اندیشه و فرهنگ غربی متمرکز شد. افزون بر تأسیس مراکز آموزشی زبان‌های آلمانی، انگلیسی و فرانسوی در کابل، شمار قابل توجهی از معلمین اروپایی نیز در مکاتب پایتخت استخدام شدند. امان‌الله خان مدارک علمی دارالعلوم دیوبند، که از مهم‌ترین مراکز علمی جهان اسلام به شمار می‌رفت، را فاقد اعتبار اعلام کرد و شهروندان افغانستان را از ادامه تحصیل در آن مرکز بازداشت. در داخل کشور نیز حق امامت، خطابت و تدریس علوم دینی صرفاً به روحانیانی اختصاص یافت که از دولت سند رسمی دریافت کرده باشند. هدف امان‌الله خان از این اقدام، قرار دادن نهادهای دینی، صدور فتوا و آموزش فقه، تحت نظارت حکومت و استفادهٔ ابزاری از دین برای پیشبرد سیاست‌های مورد نظر حکومت بود.

در بخش نیروهای مسلح نیز امان‌الله خان نه تنها آموزش اردوی افغانستان را به افسران ترک وابسته به جریان کمالیسم سپرده بود، بلکه تلاش می‌شد روحیه و اندیشهٔ دینی در میان نظامیان نیز تضعیف و از بین برده شود. به گفتهٔ محمدحسین خان رئیس تدریسات حکومت امانی، در برنامهٔ آموزشی مکتب حربیه انواع مختلفی از مضامین تدریس می‌شد، اما با وجود اصرار فراوان او، امان‌الله خان با گنجاندن حتی یک مضمون مربوط به تعلیمات دینی در نصاب آموزشی موافقت نکرد.^۱ به سربازان آموزش داده می‌شد که تنها برای پادشاه، وطن و ملت بجنگند. مربیان ترک نه خود نماز می‌خواندند و نه در جریان آموزش‌ها و تمرین‌های نظامی، به سربازان اجازهٔ اقامهٔ نماز می‌دادند^۲. امان‌الله خان در اواخر دورهٔ اصلاحات خود، پیوستن نظامیان به طریقت‌های صوفیانه و ادای بیعت با مشایخ را نیز ممنوع اعلام کرد.^۳

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی