زندگانی امام اعظم رحمه‌الله و مناظرات ایشان با پیروان عقاید و افکار باطل
دوران تحصیلی امام ابوحنیفه رحمه‌الله
امام اعظم ابوحنیفه نعمان بن ثابت رحمه‌الله از نامورترین شخصیت‌های علمی و فقهی در تاریخ اسلام است که با نبوغ سرشار و مساعی بی‌وقفه‌ی خویش، بنیان‌گذار نظامی فقهی و منسجم گشت؛ نظامی که برای سده‌های متمادی الهام‌بخش عالمان و اندیشمندان مسلمان بوده است. برسی سیر علمی و تحصیلی ایشان، ما را با اثرگذاری ژرف وی بر تفکر اسلامی آشنا می‌سازد.
ایشان در خانواده‌ای متدین، فاضل و متمول دیده به جهان گشود. پدرش، ثابت بن زوطی، از تجاران نامدار کوفه بود که به تقوا و بخشندگی شهرت داشت. شواهد تاریخی گویای آن است که امام ابوحنیفه رحمه الله یگانه‌فرزند خانواده بود و در محیطی پرورش یافت که به اخلاق، دیانت و دانشِ وی توجه ویژه‌ای می‌شد.
تعليمات نخستین و سرآغاز سیرِ علمی
امام ابوحنیفه رحمه الله در دوران کودکی، گاه همراه با پدر به حجره‌ی بازرگانی می‌رفت و از همان آغاز، با دقتی ستودنی و ذکاوتی خاص، به بنیان‌های اخلاقیِ تجارت، صداقت در معاملات و کیفیت معامله با مردم توجه می‌نمود. هم‌زمان، ایشان نیز همانند بسیاری از هم‌عصران خویش، تعليمات ابتدایی را با فراگیری قرآن کریم، زبان عربی و مبانی علوم اسلامی آغاز کرد.
در نخستین سال‌های جوانی، امام به سبب استعداد سرشار و دلبستگی وافر به مباحث فکری، به «علم کلام» روی آورد؛ دانشی که در آن عصر، علمی پویا و چالش‌برانگیز شمرده می‌شد و کانون توجه متفکران اسلامی بود. امام ابوحنیفه رحمه الله در کمترین زمان در این دانش پیشرفت نمود و توانست به عنوان متکلمی برجسته در حلقه‌های بحث و مناظره حضور یابد. وی در علم کلام چنان مهارتی کسب کرد که استدلال‌ها و اندیشه‌هایش در تقابل با مخالفان، وردِ زبان عام و خاص گشت و بسیاری از معاصرانش از قدرت تحلیل و بیان وی شگفت‌زده شدند.
روی‌گردانی از علم کلام به سوی علم فقه
تحول عظیم در سیر علمی امام ابوحنیفه رحمه الله زمانی رخ داد که دریافت، علم کلام علی‌رغم ارزش نظری‌اش، پاسخگوی نیازهای عملی جامعه‌ی اسلامی نیست و مردم بیش از هر چیز به مسائلی نیاز دارند که مستقیماً با زندگی روزمره‌شان گره خورده است. این تحول فکری، هرچند به ظاهر ناگهانی، اما بسیار عمیق روی داد.
یکی از شاگردان برجسته‌ی ایشان، امام زفر رحمه‌الله، روایت می‌کند که روزی زنی نزد امام ابوحنیفه رحمه الله آمد و پرسید: «اگر مردی بخواهد همسر خویش را مطابق با سنت اسلامی طلاق دهد، این کار را چگونه باید به انجام رساند؟» امام ابوحنیفه رحمه الله که در آن زمان غرق در مباحث کلامی بود، از ارائه‌ی پاسخ بازماند. به آن زن گفت که این پرسش را از فقیه نامدار کوفه، حماد بن ابی‌سلیمان، بپرسيد و پاسخ را به وی نیز اطلاع دهد. مدتی بعد، آن زن بازگشت و پاسخ حماد را چنین نقل کرد:
«زن باید از عادت ماهیانه پاک شود و شوهرش با وی هم‌بستر نگردد، سپس یک طلاق واقع شود. پس از گذشت دو حیض دیگر (که در مجموع سه بار حیض سپری شود) و انجام غسل، زن می‌تواند با فرد دیگری نکاح نماید.»
امام ابوحنیفه پس از شنیدن این پاسخ، در فكر عميق فرو رفت. او دریافت که علم فقه، علمي است که پیوندی مستقیم با نیازهای مسلمانان دارد و بیش از هر دانشی، گره‌گشای دشواری‌های روزمره‌ی آنان است. ایشان خود درباره‌ی این تجربه می‌فرماید:
«پس از آن واقعه، علم کلام را رها کرده و به حلقه‌ی درس حماد بن ابی‌سلیمان پیوستم. در پی تلاش‌های بسیار و دقت نظر در فهم مسائل و ارائه‌ی پاسخ‌های صواب، مورد تکریم و توجه استاد قرار گرفتم.»
هجده سال در محضر حماد بن ابی‌سلیمان رحمه الله
امام ابوحنیفه رحمه الله مدت هجده سال تمام را در محضر حماد بن ابی‌سلیمان رحمه الله ـ که از فقیهان بزرگ عراق و شاگرد مستقیم ابراهیم نخعی رحمه الله بود ـ به تحصیل فقه پرداخت. وی در این دانش چنان پله‌های ترقی را پیمود که استاد، ایشان را در صدر حلقه‌ی درس می‌نشاند و وی را از نزدیک‌ترین و شایسته‌ترین شاگردان خویش می‌شمرد.
امام ابوحنیفه رحمه‌الله نه تنها در مباحث علمی، بلکه در رعایت حرمت و ادب نسبت به استاد نیز سرآمد بود. در روایتی آمده است که ایشان همواره بر دروازه‌ی خانه‌ی استاد می‌نشست تا به محض خروج وی، پرسشی مطرح نماید یا اگر نیازی باشد، در رفع آن بکوشد. این منشِ امام، نشان از ادب، اخلاص و فروتنی ایشان در مسیر طلب دانش داشت.
ریاست حلقه‌ی فقهی کوفه
پس از درگذشت حماد بن ابی‌سلیمان رحمه الله، شاگردان وی برای برگزیدن جانشین او گرد آمدند و به اتفاق آراء، امام ابوحنیفه رحمه‌الله را به عنوان رئیس حلقه‌ی علمی کوفه برگزیدند. امام در ابتدا از پذیرش این مسئولیت سنگین سرباز زد و خویشتن را شایسته‌ی این مقام نمی‌دید، اما سرانجام با اصرار شاگردان و درخواست علما، این وظیفه‌ی خطیر را پذیرفت. با آغاز دوران تدریس، ایشان بنیان‌گذار شیوه‌ای جدید در تعلیم فقه گشت که بر پایه‌ی اجتهاد، قیاس، استدلال عقلی و بررسی دقیق نصوص شرعی استوار بود.
وفا در حق استاد و دعای همیشگی برای شان
امام صاحب رحمه الله، علی‌رغم جایگاه علمی والایی که بدان دست یافته بود، هرگز خویشتن را از استاد بی‌نیاز ندید و تا پایان عمر، همواره با تکریم و احترام از ایشان یاد می‌کرد.
چنان که خود در این باره می‌فرماید: «از زمان وفات حماد، هیچ نمازی نگذارده‌ام مگر آنکه در آن برای او و والدین خویش طلب بخشش نموده و دعا کرده‌ام.»
این بیان، روشنگر مقام والای علمی و اخلاقی امام ابوحنیفه رحمه الله است که نه تنها در دانش، بلکه در ابعاد معنوی نیز پیشروِ عصر خویش بود. امام ابوحنیفه رحمه الله با مجاهدت‌های مستمر، بنیان‌گذار اندیشه‌ای گشت که امروزه به عنوان یکی از مذاهب چهارگانه‌ی اصلی فقه اهل‌سنت شناخته می‌شود. آثار و خدمات علمی ایشان سده‌هاست که الهام‌بخش عالمان و اندیشمندان اسلامی بوده و هست.[1]
By محمد فاتح