زندگانی امام اعظم رحمه‌الله و مناظرات ایشان با پیروان عقاید و افکار باطل
چکیده‌ی مطالب
حضرت امام ابوحنیفه رحمه‌الله که به «امام اعظم رحمه الله» شهره است، از مفاخر برجسته‌ی امت اسلامی و خاص مردم «ماوراءالنهر» به شمار می‌رود. بی تردید می‌توان ایشان را از معجزات پیامبر ﷺ و برهانی جامع و مانع بر کمال دین مبین اسلام معرفی کرد؛ گواه این مدعا نیز تدوین فقه، تصنیفات، شاگردان برجسته و اقوال علما و متفکران جهان در ستایش مقام اوست.
كلمات کلیدي: فقه، اجتهاد، حدیث، شاگردان، تصانیف، در مواجهه با تعدیات.
مقدمه
اسلام به عنوان آخرین و کامل‌ترین آیین الهی برای هدایت بشریت نازل شده است که در پرتو وحی، برنامه‌ای جامع برای زندگی انسان‌ها ارائه می‌دهد. این دین آشکار، نه تنها به گرایش‌های قلبی و عبادات توجه نموده، بلکه برای تمامی ابعاد زندگی فردی و اجتماعی انسان، نظامی منسجم و سازنده به نام «فقه اسلامی» بنیان نهاده است. فقه، به عنوان یکی از والاترین علوم اسلامی، تبیین‌کننده‌ی چگونگی اجرای احکام شرعی در تمامی عرصه‌هاست که در طول تاریخ، در پی تلاش‌های خستگی‌ناپذیر علماء و مجتهدان، به اوج شکوفایی رسیده است. در میان ایشان، یکی از درخشان‌ترین ستارگانِ آسمان فقه، امام اعظم ابوحنیفه نعمان بن ثابت رحمه‌الله است که نه تنها از بنیان‌گذاران مکتب‌های فقهی جهان اسلام شمرده می‌شود، بلکه تأثیر عميق او در تداوم، گسترش و انسجام فقه اسلامی بر هیچ‌کس پوشیده نیست.
بی‌گمان می‌توان ابوحنیفه رحمه‌الله را یکی از بزرگترین نعمات برای امت اسلامی دانست. او شخصیتی بی‌بدیل بود که خداوند متعال وی را وسیله‌ای برای تحقق و تکامل شریعت اسلام قرار داد. روش‌تحقيق فقهی او که بر قرآن‌کریم، سنت، اجماع، قیاس و استحسان استوار بود، نشان‌دهنده‌ی نبوغی بی‌همتا در درک و استنباط احکام الهی است. او نه تنها در فقه، بلکه در تمامی علوم اسلامی همچون حدیث، کلام، تفسیر و حتی در علوم عقلی، پیشروِ عصر خویش بود؛ شخصیتی که در کنار دانش بیکران، از تقوای عميق، اخلاص در عمل، عقلانیت در استدلال، شجاعت در موضع‌گیری و حکمت در رفتار بهره‌مند بود.
امام ابوحنیفه رحمه‌الله در سال ۸۰ هجری در شهر کوفه، که در آن دوران از مهم‌ترین مراکز علمی بود، دیده به جهان گشود. کوفه، شهری که از دیرباز کانون علم و اجتهاد بود و به سبب حضور صحابه و تابعین، فضایی سرشار از مباحثات دینی داشت. امام ابوحنیفه رحمه الله در چنین محیطی پرورش یافت و از همان اوان کودکی، نبوغ خارق‌العاده و ذکاوت خویش را نمایان ساخت. ایشان در ابتدا به تجارت اشتغال داشت، اما عشق و اشتیاق به علم، او را به سوی تحصیل دانش رهنمون شد. وی کسب علم را نزد بزرگترین استادان زمان خویش آغاز کرد و در اندک زمانی، در میان پویندگان دانش به عنوان فقیهی نام‌آور و متفکری صاحب‌نظر شناخته شد.
یکی از قابل‌تأمل‌ترین نکات در زندگانی امام ابوحنیفه رحمه الله، عقلانیت ایشان در مواجهه با مسائل فقهی است. او بر این باور بود که فقه اسلامی باید در کنار تکیه بر نصوص، بر بنیان منطق و عقل نیز استوار باشد. از همین رو، ایشان در استنباط احکام، در کنار احادیث صحیح، از قیاس، استحسان و اجماع نیز بهره می‌گرفت. این روش سبب شد تا مذهب فقهی ایشان از انعطاف‌پذیری بالایی برخوردار گشته و توانایی پاسخگویی به نیازهای جامعه اسلامی را همگام با تحولات زمانه داشته باشد.
امام ابوحنیفه رحمه‌الله در کنار اشتغالات علمی، به عنوان یک شخصیت سیاسی و اجتماعی نیز مطرح بود. ایشان هرگز در برابر ظلم و استبداد سکوت اختیار نکرد و با کمال شهامت در مقابل حاکمان ستمگر ایستاد. حکومت‌های اموی و عباسی تلاش‌های بسیاری ورزیدند تا ایشان را به خدمت خود درآورند، اما وی با عزت و سربلندی، مناصب حکومتی را رد کرد و حاضر نشد با بیداد همراه گردد. همین ایستادگی سبب شد تا با رنج‌ها و سختی‌های بی‌شماری روبرو شود که در نهایت، بر اثر آزار و اذیت‌های حکومت عباسی در زندان وفات یافت.
امام ابوحنیفه رحمه‌الله با وجود آنکه خود شخصیتی شناخته‌شده در عرصه‌ی علم و اندیشه بود، شاگردان بزرگی نیز تربیت نمود که هر یک تأثیری عمیق در علوم اسلامی بر جای گذاشتند. بزرگانی چون امام ابویوسف، امام محمد بن حسن شیبانی و امام زفر رحمهم الله از شاگردان بلندآوازه‌ی ایشان بودند که به مذهب فقهی حنفی بسط و گسترش دادند و آثار گرانبهایی در بخشی فقه و اصول به یادگار نهادند. همین شاگردان بودند که نظریات امام ابوحنیفه رحمه‌الله را تدوین و مکتوب کردند که در نهایت منجر به ماندگاری اندیشه‌ی ایشان شد.
یکی از مهم‌ترین ابعاد شخصیتی امام ابوحنیفه رحمه‌الله تأکید ایشان بر تربیت اخلاقی و معنوی شاگردان بود. او همواره بر اهمیت تقوا، اخلاص، رعایت انصاف در فتوا و خوش‌رفتاری با مردم تأکید می‌ورزید. از همین روست که بسیاری از شاگردان ایشان، افزون بر آنکه در فقه و حدیث سرآمد عصر خویش گشتند، در بخشی اخلاق و سیرت نیز از خوش‌نام‌ترین مردمان زمانه‌ی خود بودند.
در تدوین فقه اسلامی، نقش امام ابوحنیفه رحمه‌الله را نمی‌توان نادیده گرفت. ایشان نخستین کسی بود که اصول فقه را به صورت مدون ارائه کرد و نظامی فقهی پی افکند که پاسخگوی نیازهای جامعه‌ی اسلامی باشد. روش‌تحقیق فقهی وی، به دلیل انسجام همه‌جانبه و دقت نظر، در بسیاری از نقاط جهان پذیرفته شد؛ چنان‌که امروزه پیروان مکتب او در پهنه‌ی وسیعی از گیتی، از جمله در ترکیه، پاکستان، هند، آسیای میانه و بسیاری از مناطق خاورمیانه زندگی می‌کنند.
در کنار تمامی این ویژگی‌ها، امام ابوحنیفه رحمه‌الله صاحب سخنان ارزشمند و نصایحی بود که تا به امروز کانون توجه علما و اندیشمندان است. ایشان بر اهمیت تعقل و تدبر در دین، رعایت عدالت، پرهیز از قوم‌گرایی و توجه به روحِ احکام تأکید می‌ورزید. کلام او نه تنها در بخش فقه، بلکه در تمامی ابعاد زندگی اسلامی، چراغ راه مسلمانان است.
در طول تاریخ، عالمان بسیاری در باب مقام امام ابوحنیفه رحمه‌الله سخن گفته و به تمجید و ستایش او پرداخته‌اند. امام شافعی رحمه‌الله ایشان را پیشوای فقیهان دانسته و فرموده است: «هر کس می‌خواهد در فقه به درجه‌ی علمی برسد، در حقیقت وابسته و شاگرد امام ابوحنیفه رحمه الله است.» هم‌چنین امام احمد بن حنبل، وی را از بزرگترین متفکران اسلامی معرفی کرده و بر اثر عميق ایشان بر نظام فقه اسلامی تأکید ورزیده است.
از سوی دیگر، کتاب‌های بی‌شماری پیرامون زندگی و اندیشه‌ی امام ابوحنیفه رحمه الله نوشته شده است که هر یک ابعادی از شخصیت علمی و معنوی ایشان را روشن می‌سازد؛ آثاری همچون «مناقب ابی‌حنیفه» اثر حافظ خطیب بغدادی، «الانتقاء» اثر ابن‌عبدالبر و مکتوبات امام ذهبی در «سیر اعلام النبلاء» و «تاریخ بغداد»، از جمله منابعی هستند که اطلاعات ارزشمندی درباره‌ی این فقیه بزرگ ارائه می‌دهند.
کتاب حاضر، کوششی است در راستای ارزیابی زندگانی امام ابوحنیفه رحمه الله و تبیین دامنه تأثیر افکار ایشان در ابعاد گوناگون. در این اثر سعی بر آن بوده تا تصویری جامع از شخصیت علمی، فکری، اجتماعی و سیاسی وی ترسیم گردد تا رهروان علوم اسلامی با یکی از نامورترین اندیشمندان تاریخ اسلام آشنا شوند. امید است که این اثر گامی کوچک در جهت شناخت این عالم عالی‌قدر و گشایشی برای تحقیق‌های عميق تر در زندگی و آثار ایشان باشد.
شایان ذکر است که این رساله، مجموعه‌ای از تحقیق‌های نویسنده است که بخش‌های عمده‌ی آن پیش‌تر به نهاد علمی و تحقیقی «کلمات» ارسال گردیده و اکنون به صورت یک رساله تدوین و به رشته‌ی تحریر درآمده است. در این اثر تلاش شده سیره امام اعظم ابوحنیفه رحمه‌الله نه تنها از منظر فردی، بلکه در چارچوبی تاریخی، علمی و فقهی مورد بررسی قرار گیرد؛ چرا که شناخت یک شخصیت برجسته‌ی علمی، تنها با مروری گذرا بر زندگینامه‌ی ظاهری وی میسر نمی‌شود، بلکه بایسته است مقتضیات زمانه، تحولات علمی و ساختار دانش تخصصی وی نیز مطمح نظر قرار گیرد.
به طور کلی، زندگانی هر عالم و اندیشمندی، خصوصا شخصیتی همچون امام ابوحنیفه رحمه الله ، واجد دو بُعد بنیادین است:
نخست، زندگی فردی ایشان شامل اطلاعات مربوط به ولادت، نسب، خانواده، ویژگی‌های اخلاقی، عبادات، شیوه‌ی زیست، استادان و شاگردان. دوم، شناخت دانش و تخصص ایشان که در آن به مقام والای استادی رسیده و اثری جاودانه از خود بر جای نهاده است. این دو بخش مکمل یکدیگرند و شناخت هر یک بدون دیگری ناممکن است.
از همین روی، در این رساله پس از بررسی سیره‌ی فردی امام ابوحنیفه رحمه الله ، مراحل تکوین دانش فقهی ایشان، تاریخ این علم و رجال اثرگذار در آن را مورد واکاوی قرار داده‌ایم. دلیل این امر آن است که درک سطح فهم علمی امام ابوحنیفهرحمه الله و تأثیر وی در علم فقه، بدون شناخت پیشینه تاریخی و علمی این دانش میسر نیست. اگر کسی بخواهد به دقت دریابد که چرا امام ابوحنیفهرحمه الله به عنوان بنیان‌گذار یکی از بزرگترین مکاتب فقهی شناخته می‌شود، لازم است ابتدا بداند فقه اسلامی چگونه پدید آمده، چه مراحلی را پشت سر نهاده و کدام عوامل اجتماعی، سیاسی و علمی بر آن اثرگذار بوده است؟
برای درک بهتر این موضوع، می‌توان چنین مثالی آورد: اگر کسی بخواهد پیرامون شخصیت و اثر علمی امام شافعیرحمه الله تحقیق کند، نمی‌تواند تنها به اطلاعاتی درباره‌ی ولادت، زادگاه، استادان و شاگردان وی بسنده نماید؛ بلکه باید محیطی که او در آن تعليم یافته، مکاتب فقهی که از آن‌ها اثر پذیرفته، روش اجتهادی و کیفیت اصول فقه وی را نیز بررسی کند. در غیر این صورت، مقام علمی و اصلاحات ایشان در فقه اسلامی ناشناخته خواهد ماند. همین امر در مورد امام ابوحنیفه رحمه الله نیز صادق است: اگر خواهان شناخت درست شخصیت ایشان هستیم، باید پیشرفت فقه پیش از وی، وضعیت علمی کوفه، نقش ایشان در ترویج قیاس و استحسان و اثر وی بر مکاتب فقهی متأخر را مورد مداقه قرار دهیم.
بر این اساس، این رساله نه تنها زندگی فردی امام ابوحنیفه رحمه الله، بلکه بسترهای علمی و تاریخی که ایشان در آن نمو یافته و منشأ دگرگونی گشته‌اند را مورد تحقیق قرار می‌دهد. هدف از این روش آن است که خواننده بتواند با درکی عمیق از تاریخ فقه اسلامی، این امام همام رحمه الله را بشناسد و اثر ماندگار ایشان را دریابد.
By محمد فاتح
