بایدها و نبایدهای ازدواج از دیدگاه اسلام (بخش سوم)

نویسنده: محمد عثمان محمدی

اقسام خواستگاری

خواستگاری به دو قسم است:

1. اظهار میل و رغبت به الفاظ صریح؛ مثلاً مرد بگوید که من با فلان زن اراده ازدواج دارم.

2. اظهار میل و رغبت به الفاظ غیر صریح؛ مثلاً برای زن گفته شود “تو قابل ازدواج هستی”.

راه­‌‌های شرعی دیدار مرد و زن در هنگام خواستگاری:

دین اسلام همان­طوری که جهت حفظ کرامت و شخصیت زن و مرد، خواستگاری را به عنوان یکی از مقدمات ازدواج مشروع قرار داده است؛ بخاطر حصول اطمینان طرفین از عقد و ابراز تمایل و علاقه بیشتر، معرفی و شناسایی زن و مرد با یکدیگر را نیز اجازه داده است.  شریعت اسلام به خواستگار اجازه داده که وقتی تصمیم به ازدواج با زنی را می‌­گیرد قبل از عقد، او را ببیند و از اوصاف ظاهری و باطنی او باخبر شود. همچنان­که به زن هم اجازه داده شده تا قبل از اجرای عقد زناشویی همسر آینده‌­اش را ببیند. چرا که انتخاب از روی آگاهی و شناخت، زندگی زناشویی را گواراتر، سعادتمندتر و بادوام­تر خواهد نمود. شناسایی زن و مرد با یکدیگر از دو طریق مجاز است:

1. رویت مستقیم:

اصل پذیرفته شده شرعی این است که نظر کردن زن به سوی مرد و نظر کردن مرد به سوی زن از روی شهوت جواز ندارد، اما نظر به این­که اقدام به ازدواج بدون حصول قناعت کامل، در بسیاری از حالات سبب طلاق و بدبختی زن و شوهر می‌­گردد، لذا بخاطر جلوگیری از همچو پیامدهای منفی دین مقدس اسلام برای طرفین اجازه داده است تا قبل از ازدواج، یکدیگر را از نزدیک ببینند و از حاصل شدن قناعت کامل اقدام به ازدواج نمایند. پس راه اول معرفی شدن زن و مرد با یکدیگر و حصول قناعت کامل، همانا رویت مستقیم است که احادیث زیر بر جواز آن دلالت می­‌کنند:

بخاری و مسلم روایت می­کنند که زنی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و گفت:

«یا رَسولَ اللَّهِ، جِئْتُ لأهَبَ لكَ نَفْسِی،»

ترجمه: ای رسول خدا من آمده‌­ام تا خود را برای تو ببخشم. راوی حدیث می­‌گوید:

«فَنَظَرَ إلَیهَا رَسولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ علیه وسلَّمَ فَصَعَّدَ النَّظَرَ إلَیهَا وصَوَّبَهُ، ثُمَّ طَأْطَأَ رَأْسَهُ، فَلَمَّا رَأَتِ المَرْأَةُ أنَّه لَمْ یقْضِ فِیهَا شیئًا جَلَسَتْ، فَقَامَ رَجُلٌ مِن أصْحَابِهِ، فَقالَ: أی رَسولَ اللَّهِ، إنْ لَمْ تَكُنْ لكَ بهَا حَاجَةٌ فَزَوِّجْنِیهَا» صحیح بخاری5126

ترجمه: رسول الله صلی الله علیه وسلم سرش را بلند کرد و سرتاپایش را خوب نگاه کرد. سپس سرش را پایین انداخت. وقتی زن متوجه شد که پیامبر صلی الله علیه وسلم به او نیاز ندارد، نشست. در این هنگام مردی از صحابه ایستاد و گفت: ای رسول خدا! اگر شما نیازی به این زن نداشته باشید، او را به نکاح من درآورید.

از ابوهریره رضی الله عنه روایت است که: «كنتُ عندَ النَّبی فأتاه رجلٌ فأخبره أنَّه تزوَّجَ امرأةً من الأنصارِ فقال رسولُ اللهِ أنظَرتَ إلیها ؟ قال : لا قال : فاذهَبْ فانظُر إلیها فإنَّ فی أعینِ الأنصارِ شیئًا» صحیح مسلم 1424

ترجمه: ابوهریره رضی الله عنه می­‌گوید: من نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم حضور داشتم، مردی نزدش آمد و خبر داد که با زنی از انصار ازدواج نموده است. پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: او را دیده­‌ای؟ گفت: نخیر. پیامبر صلی الله علیه وسلم فرمودند: برو او را ببین چون چشم­‌های انصار معیوب (یا کوچک) هستند.

«عنِ المغیرةِ بنِ شعبةَ أنه خطب امرأةً فقال النبی صلَّى اللهُ علیهِ وسلَّمَ انظُرْ إلیها فإنه أحرى أن یؤدَمَ بینكما» سنن ترمذی ۱۰۸۷

ترجمه: از مغیره بن شعبه روایت است که او زنی را خواستگاری کرد، رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: به او نگاه کن، زیرا نگاه کردن به او زمینه موافقت و سازگاری را در بین شما فراهم می­‌کند.

از محمد بن مسلمه روایت شده که می­‌گوید از پیامبر صلی الله علیه وسلم شنیدم که گفت: «إذا ألقى الله عز وجل فی قلب امرئ خطبة لامرأة فلا بأس أن ینظر إلیها» مسند امام احمد بن حنبل (3/493)

ترجمه: هر گاه الله جل جلاله خواستگاری زنی را به دل مردی القا کند، هیچ مانعی برای دیدن زن وجود ندارد.

2. رویت غیر مستقیم:

با توجه به این­که منظور از رویت مستقیم کسب اطلاعات و معرفت بیشتر است؛ لذا اگر به علت عدم موافقه والدین و خانواده دختر، رویت به صورت مستقیم ممکن نبود، خواستگار می­تواند اطلاعات خود را از طریق خانم مورد اطمینانی به دست بیاورد و آن خانم با دقت به او نگاه کند و پس از اطلاع از صفات و ویژگی­‌های او مرد را صادقانه و بدون کاستی و فزونی در جریان قرار دهد.

به همین ترتیب، زن هم می­‌تواند مرد مطمئنی را برای کسب معلومات از ظاهر، اخلاق و رفتار مرد خواستگار مأمور کند، زیرا شریک زندگی آن­ها نیز باید شخص مورد نظر آنان باشد.

آداب دیدار زن و مرد در هنگام خواستگاری:

رویت مخطوبه (زنی که از او درخواست ازدواج شده است) که جواز آن در احادیث فوق بیان گردید، مطلق نبوده و مقید به برخی حدود و آداب است که رعایت آن­ها در هنگام رویت ضروری می‌­باشد:

1. خواستگار باید عزم جدی و صادقانه بر ازدواج گرفته باشد و قصدش از نگاه کردن فقط تصمیم بر ازدواج باشد؛ در غیر این صورت نگاه کردن به قصد لذت بردن جایز نیست.

2. موضع و حدودی که مباح است به هنگام خواستگاری نگاه شود، صورت و دو دست زن می­باشد. چون مظهر محاسن و زیبایی­‌های ظاهری زن در صورت متجلّی شده و کفین هم در حالت عادی، ظاهر هستند لذا خواستگار مجاز نیست جز دست و صورت زن، اعضای دیگرش را نگاه کند. آنچه مؤید این قول است که مراد از نگاه کردن، نگاه کردن به صورت است؛ این فرمایش حضرت رسول خدا به مردی از انصار است که فرمودند: «برو او را نگاه کن چون در چشمان انصار مختصر عیوبی است که بعد از نگاه کردن برایتان معلوم می­‌شود». این جمله برای ما مشخص می­‌کند منظور از نگاه کردن، صورت می‌­باشد. دلیل دیگری که این نظر را تقویت می‌کند، سخن رسول خدا صلی الله علیه وسلم به امسلیم است، وقتی که او را پیش زنی فرستاد به امسلیم سفارش کرد: «به ساق پاهایش نگاه کن و دهان و گردن و زیربغل او را بو کن» پس اگر نگاه دیگر اعضاء زن جائز می­‌بود، خود رسول خدا این کار را انجام می‌­داد در حالی که آن حضرت امسلیم را فرستاد تا اعضای دیگرش را ببیند.

3. در صورت نیاز و ضرورت جایز است خواستگار چندین بار زنی را که خواستگاری کرده است نگاه کند تا شکل و قیافه‌­اش بطور کامل در ذهنش مجسم شود. دلیل ما برای جواز تکرار نگاه، لفظ «اُنظر الیها» یعنی «نگاهش کن» می‌­باشد که در حدیث به طور امر مطلق بیان شده و هیچ قیدی آن را مقید و محدود و منحصر نکرده و پیامبر صلی الله علیه وسلم نفرموده یکبار یا دوبار نگاهش کن، بلکه فرموده نگاهش کن.

4. خواستگار می­‌تواند با زنی که از وی خواستگاری کرده است، صحبت و گفتگو کند و در مجلس خواستگاری و یا هنگام دیدنش با وی صحبت نماید زیرا جمهور فقها، اتفاق نظر دارند که صدای زن عورت نیست زیرا پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم با زنان سخن می­گفت و سخنان­شان را نیز می­‌شنید، همچنین اصحاب گرانقدر ایشان بعد از رحلت حضرت رسول الله در مورد احادیث و احکام شرعی پرسوجو می­کردند و همسران پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم از پشت پرده به سؤال­هایشان پاسخ می­‌دادند.

5. جایز نیست، خواستگار با زنی که از وی خواستگاری کرده است، مصافحه کند و با هم دست دهند، زیرا هنوز عقد شرعی، منعقد نشده و پسر و دختر نسبت به هم نامحرم هستند و شریعت اسلام دست دادن مرد بیگانه با زن­ها را تحریم نموده است. بخاری از عایشه رضی الله عنها روایت کرده که فرمودند: «پیامبر صلی الله علیه وسلم هنگام بیعت گرفتن از زنان، دست هیچ زنی را لمس نکرد و بیعت­شان با خانم­ها فقط کلامی بود«.

6. جایز نیست که خواستگار و زنی که از وی خواستگاری کرده است، در فاصله خواستگاری تا اجرای صیغه عقد، در یک مکان تنها با هم، خلوت کنند مگر اینکه همراه­شان یکی از محارم خانواده دختر باشند. زیرا خلوت کردن با زن بیگانه و تنها بودن با او در یک مکان، از نظر اسلام حرام است. بخاری و مسلم از پیامبر صلی الله علیه وسلم روایت کرده‌­اند که ایشان می­فرمایند: «کسی که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، به هیچ­وجه نباید با زنی که محرمش نیست خلوت کند چون در چنین حالی شیطان سومین نفر آنان است و زن نیز بدون محرم حق سفر کردن، ندارد مگر اینکه محرمی همراهش باشد».

7. مردی که تصمیم ازدواج با زنی را دارد، می‌­تواند بدون اطلاع آن زن و خانواده‌­اش او را ببیند یعنی اجازه و موافقت زن برای دیدن لازم نیست. پیامبر اکرم صلی الله علیه وسلم می‌­فرماید: «هرگاه شخصی اراده خواستگاری از زنی نمود، می­‌تواند او را ببیند و نگاهش کند، گرچه آن زن اطلاعی نداشته باشد». جابربن عبداالله در مورد زنش می‌­گوید: «در پشت دیوار خود را پنهان می‌­کردم تا او را ببینم».

این بود مهمترین آدابی که شریعت اسلامی برای کسی که اراده خواستگاری دارد وضع کرده است، کسی که از این حدود تجاوز کند و شیوه و رسم خلاف آن را در پیش بگیرد، حد و مرز شریعت را رعایت نکند، با این اعمالش با شریعت مخالفت ورزیده و بدین سبب مرتکب گناه و عصیان شده است.

ادامه دارد…

بخش قبلی