الحمد للهِ لأهلهِ والصلاةُ على أهلها؛ أما بعد فقد قال الله تعالى وتبارک في کتابهِ المجیدِ والفرقانِ الحمیدِ: «أَطِیعُوا الله وَأَطِیعُوا الرَّسُولَ وَأُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ» صدق الله العظیم.
برادران مسلمان و همکیش من! در نخستین گام، تحفهی نبوی را به پیشگاه شما تقدیم میدارم: السلام علیکم ورحمة الله وبرکاته.
در گام دوم، از ادارۀ مستقل علمی و تحقیقاتی «کلمات» صمیمانه سپاسگزاری نموده و ابراز خرسندی میکنم که چنین محفل بابرکتی را برپا کرده است؛ شرکت در این نشست را برای خویش مایۀ عزت و افتخار میدانم.
همچنین، برادرانِ حاضر در مجلس و شنوندگان گرامی را بسیار نیکبخت میپندارم که امروز در این تالار، مناقبِ چنین شخصیت والامقامی و پیشوای بزرگِ امت را میشنوند و با ایشان آشنا میگردند؛ و تبیینِ احوال وی را از زبان عالمان میشنوند. شرکتکنندگان محترم! شایسته است شکر بسیارِ خداوند (جل جلاله) را بهجا آوریم که ما را مسلمان آفرید و از امتیان رسولالله (صلی الله علیه و سلم) قرار داد و سپس در میان پیشوایان دین، ما را پیرو و مقلد امام اعظم، ابوحنیفه (رحمة الله علیه) گردانید.
امام ابوحنیفه (رحمة الله علیه) در کدام دیار دیده به جهان گشوده؟
در کجا پرورش یافته است؟
چه کسی ایشان را تربیت نموده است؟
امام ابوحنیفه (رحمة الله علیه) در دیدگاه عالمان از چه جایگاهی برخوردار بود؟
و چه مرتبتی داشته است؟
امام ابوحنیفه رحمه الله در شهر کوفه متولد گردیده است؛ شهری که به عنوان یکی از پایگاههای عظیم و مراکز اصلی دین اسلام، دانش و فقاهت شناخته میشود؛ چرا که بنای این شهر به فرمان امیرالمؤمنین، حضرت عمر (رضی الله عنه) نهاده شده است.
اینجا مکانی بود که بسیاری از نومسلمانان در آن سکونت داشتند؛ از این رو، حضرت عمر رضیاللهعنه نسبت به سایر شهرها، به تعلیم و تربیتِ این شهر توجه ویژهای معطوف داشت. ایشان برای مقام معلّمی در شهر کوفه، حضرت عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه را که به «حبر الأمة» (دانشمند امت) مشهور است، برگزید و خطاب به مردم کوفه فرمود: «آثرتکم بعبدالله علی نفسی»؛ یعنی عبدالله بن مسعود حبر الأمة است و نیاز به حضور وی در هر نهاد و مکانی به وضوح احساس میشود، اما من شما مردم کوفه را بر خود ترجیح دادم و عبدالله بن مسعود را به عنوان استاد و معلّم به سوی شما فرستادم.
حضرت عبدالله بن مسعود شخصیتی است که حضرت عمر رضیاللهعنه دربارۀ ایشان میفرماید: «کنیف ملیء علماً» (او ظرفی لبریز از دانش بود) و حضرت حذیفه رضیاللهعنه در وصف وی چنین بیان میدارد: «ما کان رجل اشبه برسول الله صلی الله علیه و سلم هدیاً و دلاً و سمتاً من عبدالله بن مسعود»؛ بدین معنا که در میان تمامی مردمان، شبیهترین فرد به نبیکریم (علیهالصلاة والسلام) از نظر سیره، رفتار و منش، عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه بود. همچنین فقیه امت، حضرت معاذ بن جبل رضیاللهعنه، به شاگرد خود «میمون» توصیه میکند که: «شتاب کن و از عبدالله بن مسعود کسب دانش نما».
عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه در راستای گسترش دانش در کوفه تلاشهای بیشایبهای انجام داد که در نتیجۀ این مجاهدتها، طبقهای از علما پرورش یافتند که شب و روز در مسیر نشر، اشاعت و تدریس علم حدیث همت میگماردند؛ چنانکه شمار آنان را ۷۴ تن نگاشتهاند. علامه زاهد الکوثری رحمهالله نیز تعداد عالمانی را که در کوفه تحت تربیت حضرت عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه پرورش یافته بودند، ۴۰۰۰ تن ذکر کرده است.
به همین سبب، هنگامی که حضرت علی (کرماللهوجهه) به شهر کوفه آمد و شکوه و جلال علمی آن را مشاهده نمود، زبان به دعای حضرت عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه گشود و فرمود: «رحمه الله ابن ام عبد قد ملأ هذه القریة علما.»
یعنی بر حضرت عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه رحمت خدا باد؛ او این دیار و جایگاه را از دانش لبریز کرده است. و هنگامی که شاگردان متبحر و ژرفاندیش حضرت عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه را مشاهده نمود، حضرت علی رضیاللهعنه دربارۀ آنان فرمود: «اصحاب ابن مسعود سروج هذه الامة.»؛ یعنی شاگردان حضرت عبدالله بن مسعود چراغان این امت و مشعلهای فروزان آن هستند.
در شهر کوفه تنها حضرت عبدالله رضیاللهعنه سکونت نداشت؛ بلکه افزون بر ایشان، بسیاری از صحابۀ فقیه دیگر نیز در آنجا مقیم بودند که از آن میان، میتوان از حضرت سعد بن ابیوقاص رضیاللهعنه، حضرت ابوموسی اشعری رضیاللهعنه، حضرت سلمان فارسی رضیاللهعنه، حضرت عمار بن یاسر رضیاللهعنه، حضرت عبدالله بن ابیاوفی رضیاللهعنه و حضرت عبدالله بن حارث بن جزء رضیاللهعنه یاد کرد. جدای از این بزرگان، امام عجلی شمار عامۀ صحابه (رضیاللهعنهم) را که در کوفه ساکن بودند، ۱۵۰۰ تن ذکر کرده است؛ صحابۀ مذکور (رضواناللهتعالیعلیهماجمعین) در شهر کوفه استقرار داشتند. این آمار صرفاً شامل صحابهای است که به کوفه آمده و در آنجا مسکن گزیده بودند؛ اما صحابهای (رضیاللهعنهم) که برای مدت کوتاهی همچون یک یا دو روز، یا نیم سال و یک سال به آنجا آمده و سپس به سوی دیگر رفتهاند، شمارشان به مراتب بیش از این بود.
سپس زمانی که حضرت علی (کرماللهوجهه) کوفه را دارالخلافه قرار داد و خود نیز به آنجا منتقل گشت، ایشان که «باب العلم» است نیز به کوفه آمد و بدینگونه، کوفه به مرکز علم و دین مبدل گردید؛ چنانکه مسروق بن اجدع (رحمةاللهعلیه) میفرماید که عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه و حضرت علی رضیاللهعنه جامعِ علومِ تمامی صحابه بودند و خلاصۀ دانش کل یاران پیامبر در وجود آنان نهفته بود. مسروق بن اجدع دربارۀ آنان میگوید: «درتُ في الصحابه فوجدت علمهم ينتهي الى ستة ثم نظرت فوجدت علمهم ينتهي الى اثنين علي و عبدالله»؛ «در میان صحابه گردش نمودم و دریافتم که علم آنان در شش تن خلاصه گشته است؛ سپس در میان آنان نظر افکندم و دیدم که خلاصۀ دانش همگان در نزد دو تن فراهم آمده است: حضرت علی رضیاللهعنه و حضرت عبدالله بن مسعود رضیاللهعنه.»
حضرت علی و حضرت عبدالله بن مسعود (رضیاللهعنهما) در شهر کوفه اقامت داشتند و به نشر و اشاعتِ احادیث و علوم دینی مشغول بودند؛ از همین روی، چنانکه پیشتر به اجمال اشاره نمودم، اینکه ما کوفه را «مخزنالعلوم» و مرکز علم حدیث مینامیم، سخنی بیدلیل نیست. در آنجا شکوهِ علم حدیث به مرتبهای بود که علامه تاجالدین سبکی رحمهالله در «طبقات الشافعية الكبرى»، قول ابوبکر بن داود را چنین نقل میکند: «برای کسب دانش به کوفه آمدم؛ چرا که سفر برای طلبِ علم، عادتِ دیرینۀ علماست. تنها یک درهم با خود داشتم که با آن، سی مُد لوبیا خریدم؛ هر روز یک مُد لوبیا میخوردم و در محضر امام اشبه رحمهالله هزار حدیث مینوشتم. چون ماه به پایان رسید، آن لوبیا نیز تمام شد؛ در حالی که من از امام اشبه، سیهزار حدیث کتابت کرده بودم.»
بدین ترتیب، کوفه شهری بود که یک شاگرد میتوانست تنها از یک استاد، در مدت یک ماه، سیهزار حدیث فراگیرد؛ حال آنکه در آنجا هزاران استاد حضور داشتند؛ پس روزانه چه مقدار حدیث نوشته میشد و مورد تحقیق قرار میگرفت؟ در کوفه چنان جنبشِ علمیِ والایی در جریان بود و چنان ذوق و شوقی وجود داشت که خانه به خانه و در هر مکان، درسهای حدیث برقرار بود. علامه ابومحمد الرامهرمزی رحمهالله در کتاب «المحدث الفاصل»، مقولۀ حضرت انس بن سیرین رحمهالله را نقل کرده است که میگوید: «أتيت الكوفة فوجدت بها اربعة الاف يطلبون الحديث و اربع مأىة قد فقهوا.»
پس سرتاج ما و شما و سراجالامه، امام ابوحنیفه (رحمةاللهعلیه)، در چنین شهری تولد یافته است؛ در این شهرِ علمی چشم به جهان گشوده، سپس عالمانِ این دیار به تربیت وی همت گماشتهاند و ایشان علم حدیث و فقه را از دانشمندان همین شهر فراگرفته است. از همین روست که در میان مردمان، کمتر کسی را میتوان یافت که در فقاهت و دانش حدیث، به مرتبه و جایگاه امام ابوحنیفه (رحمةاللهعلیه) دست یافته یا همتراز ایشان باشد. علت این امر آن است که دیگران از داشتن استادانی که نصیب امام ابوحنیفه (رحمةاللهعلیه) شده بود، بیبهرهاند؛ چرا که استادان امام صاحب، یا از صحابه، یا از تابعین و یا از تبعتابعین هستند و ایشان استادی در درجات پایینتر از اینها ندارد. در مورد پیوند ایشان با صحابۀ کرام (رضیاللهعنهم)، تابعیتِ امام صاحب رحمهالله حقیقتی است پذیرفتهشده که انکار آن ممکن نیست. حافظ ابنحجر رحمهالله میگوید که امام ابوحنیفه رحمهالله در سال ۸۰ هجری قمری متولد شده است؛ امام ابنسعد رحمهالله نیز در کتاب «طبقات» ذکر کرده است که امام ابوحنیفه رحمهالله به زیارت و ملاقات حضرت انس بن مالک رضیاللهعنه نایل گشته و ایشان را دیده است.
علامه سیوطی رحمهالله در کتاب «تبييض الصحيفة بمناقب أبي حنيفة»، روایات متعددی را نقل نموده است که از آنها چنین برمیآید که امام ابوحنیفه رحمهالله…
