روش امام ابوحنیفه رحمهالله در استنباط مسائل و قوت استدلال
بِسْمِ الله الرَّحْمٰنِ الرَّحِيمِ
مقدمه
نحمده ونستعینه ونستغفره، ونؤمن به ونتوکل عليه ونعوذ بالله من شرور أنفسنا ومن سيئات أعمالنا، من يهده الله فلا مضل له، ومن يضلل فلا هادي له. وأشهد أن لا إله إلا الله وحده لا شريك له، وأشهد أن محمدًا عبده ورسوله. اللهم صلِّ وسلِّم على سيدنا محمد وعلى آله وصحبه أجمعين.
أَمَّا بَعْدُ:
در میان چهار مذهب مشهور جهان اسلام، مذهب امام ابوحنیفه رحمهالله قدیمیترین، برترین، قویترین و محتاطانهترین مذهب است؛ چرا که مؤسس آن فقیه و عالمی بزرگ همچون امام ابوحنیفه رحمهالله است که امام شافعی رحمهالله دربارۀ ایشان میفرماید: من أراد أن يتبحر في الفقه فهو عيال علي أبي حنيفة. (۱)
ترجمه: هر کس که خواهان مهارت در فقه است، نانخورِ (محتاجِ) امام ابوحنیفه است.
از آنجا که مذهب حنفی، مذهب شصت درصد (۶۰٪) مسلمانان جهان است و پیروان آن در بخش بزرگی از جهان اسلام ساکن هستند؛ چنانکه در کشورهای شام، عراق، تاجیکستان، ازبکستان، قزاقستان، ترکمنستان، ارمنستان، آذربایجان، بنگلادش، پاکستان، ترکیه، آلبانی، بوسنی و هرزگوین، کوزوو و تقریباً تمامی ساکنان افغانستان حنفیمذهباند؛ و همچنین اکثریت مسلمانان ساکن در چین، هندوستان و برزیل نیز پیرو مذهب حنفی میباشند، و افزون بر این، شمار احناف در سایر نقاط جهان نیز اندک نیست.
بنا بر این که در جهان افراد بسیاری پیرو مذهب امام اعظم ابوحنیفه (رحمة الله تعالی علیه) هستند، ما باید از قوت و استدلال مذهب خویش آگاه باشیم و بر مذهب خود استوار بمانیم؛ در عین حال، باید احترامی کامل برای سه مذهب دیگر (مالکی، شافعی و حنبلی) قائل باشیم. در این نگاشته، روش استنباط مذهب حنفی و قوتِ استدلال آن بررسی شده است تا راه بر آن تهمتها و نقدهای بیجایی بسته شود که برخی افرادِ ناآگاه از فقه، اجتهاد و تعمق علمی، به سبب نادانی خویش دربارۀ مذهب حنفی روا میدارند.
والله الموفق والمعين وهو حسبي ونعم الوكيل.
واژههای کلیدی: استنباط، امام ابوحنیفه رحمهالله، استدلال.
ارزش تحقیق
از آنجا که ملت افغانستان سدههاست که به صورت کل پیرو مذهب حنفی میباشند، اما امروزه از یک سو از جانب برخی حلقههای مغرض، نقدهای بیجا و بیبنیادی بر مذهب حنفی صورت میگیرد و از سوی دیگر، بسیاری از جوانان ما درباره ارزش و قوت استدلال مذهب خویش معلومات کافی ندارند که همین امر آنان را شکار دسیسههای دشمن میسازد؛ لذا بایستی در این زمینه نگاشتههای سودمند و تفصیلی بسیاری تدوین گردد تا نسل جوان ما بر حقانیت مذهب خویش آگاه و از دامهای دشمن مصون بمانند.
علت تحقیق
این تحقیق سه علت عمده دارد:
۱. در دوره بیست سال گذشته (دوران اشغال)، در افغانستان برای ترویج لامذهبی تلاشهای بسیاری صورت گرفت که در پی آن، به اختلافات در جامعه مذهبی افغانستان دامن زده شد.
۲. از سوی دیگر، با سوءاستفاده از شعار دروغین «آزادی مذهب و بیان» در دوران جمهوریت، برای افراد لاابالی فرصتی فراهم شده بود تا هم مسیر مذهبی خود را تغییر دهند و هم در میان مردم درباره مذهب ایجاد شک و تردید کنند.
۳. سوم اینکه اداره «کلمات» همایشی باشکوه پیرامون مناقب امام اعظم ابوحنیفه رحمهالله و مذهب حنفی تدارک دیده بود و از ما نیز تقاضا نمود تا در این موضوع مطلبی بنگاریم.
اهداف تحقیق
این تحقیق اهداف و مقاصد زیر را دنبال میکند:
آگاهیبخشی عامه درباره مذهب حنفی؛
تبيین دلایل راجح بودن و برتری مذهب حنفی؛
تلاش برای پاسخگویی به نقدهای بیجا درباره مذهب حنفی.
منهج و روش تحقیق
در این مقاله از روشهای تحلیلی و توصیفی کار گرفته شده است که در ضمن آن، به کتابها، کتابخانهها و سایر منابع اطلاعاتی مراجعه شده و به طور ویژه به تحقیقها و مقالات مرتبط با این موضوع توجه معطوف گشته است.
درآمد:
استنباط در فقه، به روند دستیابی به آن احکام شرعی گفته میشود که در پرتو قرآن، سنت، اجماع، قیاس و دیگر مآخذ فقهی، توسط مجتهدان برای مسائل نوپدید و متغیر استخراج میگردد.
این دانشِ استنباط، بخشی بنیادین از فقه اسلامی است که برای اجتهادِ فقهاء و تکمیل احکام شریعت ضروری مینماید.
امام اعظم ابوحنیفه رحمهالله که از مشهورترین و معتبرترین امامان اهل سنت است، در استنباط فقه تکیهگاه و روش ویژهای داشت. او برای استخراج احکام فقهی، مطالعهای ژرف و گسترده در نصوص شریعت انجام میداد و از اصول مختلفی همچون قیاس، اجماع، استحسان، عرف و اجتهادات صحابه کرام بهره میجست.
روش استنباط ایشان تنها به استخراج احکام از قرآن و حدیث محدود نبود، بلکه برای تبیین حکم مسائل فقهی از اجماع، قیاس، استحسان، اقوال صحابه و عرف نیز استدلال میکرد. این شیوههای استنباطی امام ابوحنیفه سهم بزرگی در پیشرفت فقه اسلامی دارد و تا به امروز بنیاد فهم فقهی احناف شمرده میشود.
استدلال: به ارائه دلیل و یا مطالبه دلیل از کسی، «استدلال» گفته میشود.
