۵-معنابخشی به زندگی؛ یکی از اثرات ایمان به معاد در شکل دادن به زندگی انسان این است که اگر زندگی بعد از مرگ نباشد، زندگی این جهان پوچ و بیهوده خواهد بود. قرآن کریم راه علاج پوچی و بیهودگی را اعتقاد به معاد و همۀ موجودات عالم از جمله انسان را در مسیر بازگشت به سوی خداوند متعال میداند و روشن میشود که زندگی این دنیا هدف نبوده بلکه مقدمۀ ورود به زندگی جاودانۀ آن دنیا است؛ زندگیای که انسان در آن به تمام خواستهها و مطالب خود میرسد، کاملاً برعکس زندگی دنیا. بنابراین پوچی و بیهودگی در انتظار بشر نیست. خداوند متعال میفرماید: «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ»[1]؛ ترجمه: «آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریدهایم و شما به سوی ما باز نمیگردید؟»
۶-مهار نفسانیات؛ از عوامل مهمی که میتواند عقل را از اسارت هوای نفسانی رهایی بخشد و در نتیجه انسان موفق به رهبری و کنترول غرایض خویش شود، یاد معاد است که انسان را از پیروی هوا و هوس باز میدارد و غرایز سرکش انسان را مهار میکند و در پرتو مهار هوا و هوس، فضایل اخلاقی پرورش یافته و صفات پسندیده قوت میگیرند. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضیاللّهُعَنه، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّىاللَّهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ: «أَكْثِرُوا ذِكْرَ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ»[2]؛ ترجمه: ازحضرت ابوهریره رضیاللهعنه روایت است که رسول الله صلیاللهعلیهوسلم فرمودند:«از بینبرندۀ لذتها را به کثرت یاد کنید.» ذکر موت باعث میشود که انسان به خود مرگ و حوادث بعد از آن فکر کند و برای آن روزهای سخت و طاقتفرسا تلاش کند.
۷-احساس مسئولیت؛ یکی از آثار پر برکت اعتقاد به معاد، بیدار شدن احساس مسئولیت در عمق وجود انسانهاست. در منظر قرآن، انسان موجودی مسئول است؛ یعنی باید پاسخگوی اعمال و عملکرد خود باشد و این احساس مسئولیت در فرد با اعتقاد به معاد ایجاد میشود و همۀ رفتارهای او را تحت الشعاع قرار میدهد، و او در مقابل هر کاری خود را موظف به پاسخگویی میداند و این مسئولیت در برابر خداوند متعال است. قرآن کریم در آیاتی جریان مسئولیتخواهی و مؤاخذۀ انسان را در روز قیامت با او گوشزد مینماید: «فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ»[3]؛ ترجمه: «پس سوگند به پروردگارت که از همۀ آنها خواهیم پرسید از آنچه انجام دادند.»
۸-مصونیت از گناه؛ عقیده به عالم آخرت، میتواند یک عامل بازدارندۀ قوی در برابر گناه و یک عامل محرک برای انجام عمل صالح گردد. فردی که به جهان آخرت ایمان دارد از گناه و پلیدی دوری گزیده و به فضیلت و پاکی روی میآورد و اگر احیاناً آلوده گردد به درگاه الهی استغفار میکند. ازاینرو، قرآن کریم یکی از صفات پرهیزگاران را ایمان راسخ به عالم آخرت میداند و مؤمنان را به پرهیزگاری سفارش میکند، وضعیت بهشتیان و دوزخیان را یادآور میشود که آنان با هم یکسان نبوده و فقط بهشتیان رستگار خواهند بود. الله متعال در این باره میفرماید: «لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ»[4]؛ ترجمه: «اهل آتش و اهل بهشت با هم برابر نیستند و اهل بهشت رستگار و پیروزند.»
۹-ایجاد اخلاص؛ یکی از شیرینترین ثمرات معاد، زدودن شرک و ریا از نیتها میباشد. انسان معتقد در زندگی و فعالیتهایش فقط رضایت خدا را در نظر دارد و از وابستگیهای دیگر رها و آزاد است. معتقد به معاد بر این باور است که دلبستگی به دنیا انسان را سرگرم میکند و از مقصود اصلی باز میدارد، بنابراین انسان معتقد به زنده شدن پس از مرگ و محاسبۀ اعمال در کارها و رفتارهایش به غیر خدا به کسی دیگر توجه نمیکند و نکتۀ مهم این است که انجام کار شایسته و داشتن اخلاص، ثمرۀ توجه مستمر به آخرت است. قرآن کریم در این مورد میفرماید: «يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقَاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذَى كَالَّذِي يُنْفِقُ مَالَهُ رِئَاءَ النَّاسِ وَلَا يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ صَفْوَانٍ عَلَيْهِ تُرَابٌ فَأَصَابَهُ وَابِلٌ فَتَرَكَهُ صَلْدًا لَا يَقْدِرُونَ عَلَى شَيْءٍ مِمَّا كَسَبُوا وَاللَّهُ لَا يَهْدِي الْقَوْمَ الْكَافِرِينَ»[5]؛ ترجمه: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، تباه مکنید صدقههایتان را با منت [نهادن] و آزار [دادن] همچون کسیکه انفاق میکند مالش را [برای] نمایاندن [به] مردم و ایمان ندارد به الله و روز واپسین؛ پس مثال او همچون سنگی صاف است [که] بر آن خاکی است و برسد به آن بارانی [و خاک را بشوید] و بر جای گذارد آن را [به صورت] سنگی سخت؛ [ریاکاران] نمیتوانند بر چیزی از آنچه کسب کردهاند [دست یابند]؛ و الله گروه کافران را هدایت نمیکند.»
۱۰-تحمل مصائب و سختیها؛ از دیگر آثار تربیتی معادباوری در عرصۀ زندگی فردی، تحمل مصائب و سختیهاست. ایمان به معاد به انسان قوت و نیرویی میبخشد که با شداید مقابله کرده و با شکیبایی بار مصائب را تحمل مینماید، جهاد و دیگر واجبات برای کسیکه معاد را باور کرده است آسان میشود و آدمی را در برابر معاصی و گناهان ایمنی میبخشد. این اعتقاد به انسان آرامش میبخشد و تحمل انواع مشکلات را سهل و آسان میکند. آنانی که به بهشت جاویدان، ملاقات ربالعالمین و نعمتهایی که پروردگار برای بندگانش در نظر گرفته ایمان دارند، تحمل سختیها که هیچ حتی نوشیدن شربت شهادت و فداکردن جان در این راه برای آنان سهل و آسان است.
۱۱-آرامش روحی و روانی؛ یکی از پیامدهای بیاعتنایی انسان به معنویت، افسردگی و اضطراب است و آنچه که بتواند به فکر و روح او آرامش ببخشد ایمان به خدا و اعتقاد به معاد است. شخص معتقد چون مرگ را نقطۀ پایان حیات نمیداند آرامش خاطر دارد و همیشه در جهان هستی خوش بین است و از آینده نگرانی ندارد و روحش مملو از سرور است، بیشک این اعتقاد میتواند انسان را به تهذیب نفس و پرورش اخلاق و پاکی اعمال سوق دهد. قرآن کریم میفرماید: «وَمَنْ أَعْرَضَ عَنْ ذِكْرِي فَإِنَّ لَهُ مَعِيشَةً ضَنْكًا وَنَحْشُرُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَعْمَى»[6]؛ ترجمه: «هر کس از یاد من روگردان شود زندگی سختی خواهد داشت و روز قیامت او را نابینا محشور میکنیم.» هر كس واقعا از عمق جان به معاد و زنده شدن پس از مرگ ایمان داشته باشد زندگی برایش معنا پیدا میکند و در آرامش زندگی میکند. الله متعال میفرماید: «الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ»[7]؛ ترجمه: «آنان که ایمان آوردهاند و آرام مییابد دلهایشان به یاد الله؛ آگاه باشید، به یاد الله آرام مییابد دلها.»
