پیش درآمد: در بخشهای قبلی تحقیق در موضوعات مختلف «زنده شدن پس از مرگ» و باورهای مرتبط به آن بحث کردیم و دریافتیم که این موضوع چقدر اهمیت دارد. قبل از اینکه بخواهیم این موضوع را به پایان برسانیم مناسب است تأثیرات و پیامدهای مثبت و منفی اعتقاد به معاد را در زندگی فرد و جامعه بیان کنیم.
ایمان به معاد و تأثیر آن در زندگی انسان
معاد یکی از دو رکن اعتقادی در ادیان الهی و باور فطری است که در نهان هر انسانی نهفته است که اگر به درستی پرورش یابد دارای آثار روانی، تربیتی، معنوی و اخلاقی فراوانی خواهد بود. اعتقاد به معاد در عملکرد انسان فوقالعاده مؤثر است؛ زیرا کسیکه قائل به قیامت است، اعمال خود را حساب شده میداند و از نافرمانی خداوند متعال که منجر به نارضایتی وی و عدم دخول بهشت میشود و به زندگی جاودانهاش در آخرت خدشهای وارد میکند، دوری کرده و با احتیاط در این مسیر گام مینهد.
این یک حقیقت روشن است کسانی که به قیامت، زنده شدن پس از مرگ و جمع شدن بندگان بار دیگر به سوی الله متعال اعتقاد و باور ندارند، هیچ مانعی برای خطا و گناه برای خود نمیبینند و هیچ انگیزهای برای اجتناب از گناه و معصیت ندارند. بنابراین چیزی که جلوی انسان را میگیرد، اعتقاد به قیامت و امور مرتبط به آن است.
اگر این اعتقاد در جامعه نهادینه شود، افراد جامعه به هر کاری دست نمیزنند و اگر عملی که در دنیا انجام میدهند، روی آخرت آنها اثر منفی داشته باشد، از آن پرهیز میکنند. بنابراین اعتقاد به قیامت و زنده شدن پس از مرگ، در نظم پیدا کردن رفتار انسانها فوقالعاده مؤثر بوده و زندگی انسان را هدفمند میگرداند.
اعتقاد به آخرت در جهتدار شدن مسیر زندگی انسان، بسیار مؤثر است و اگر کسی بخواهد جامعهای را اصلاح کند قبل از هرچیز باید اعتقاد به آخرت را در آن جامعه نهادینه کند، در غیر این صورت، آن جامعه اصلاح نخواهد شد، بلکه روزبهروز به قهقرا خواهد رفت؛ زیرا تا محاسبه نباشد، مردم آزادانه و بدون حساب و کتاب دست به هرکاری میزنند.
ایمان به روز واپسین یکی از ارکانهای ایمان و عقیدهای از عقاید اساسی اسلام است. بعد از وحدانیت خداوند، قضیۀ بعثت در دنیا پس از مرگ، پایۀ دوم عقیدۀ اسلامی است.[1]
نقش اعتقاد به معاد در زندگی فردی انسان به گونهای است که باعث تحفظ از گناهان، مصونیت از رذایل اخلاقی و حفظ امنیت و آرامش روحی میگردد. ایمان به معاد تأثیر بسیار عمیق و گستردهای در اعمال انسانها دارد، اصولا اعمال انسان بازتاب دهندۀ اعتقادات و باورهای اوست، یا به تعبیر دیگر رفتار هر کس با جهانبینی او ارتباط و پیوند مستقیم و تنگاتنگ دارد. و در سایۀ باور به معاد است که عمل به تکلیف الهی آسان میگردد و نگرش انسان به دنیا تغییر کرده و آدمی وادار میشود تا برای رسیدن به اهداف والای انسانی تلاش کرده و به پرورش فضایل اخلاقی بپردازد.
اعتقاد به معاد بهترین وسیلۀ اصلاح انسان در رسیدن به اوج کمال میباشد و عدم باور به آن منجر به گمراهی و بدعاقبتی میگردد. قرآن کریم اصل معاد را برای تربیت انسانها ضروری میداند، به همین خاطر میبینیم که در آیات متعدد آن را یادآوری نموده و بندگان را تذکر میدهد؛ زیرا اگر معادباوری نباشد تربیت انسانها کامل نمیگردد.
باور به معاد آثار فردی زیادی به دنبال دارد مقصود از آثار فردی آن دسته آثاری است که در زندگی خصوصی و شخصی هر فردی متجلی میشود مانند: تقوا مداری، مراقبه و محاسبه و غفلتزدایی و تعدیل در آرزوها و غیره.
با توجه به آنچه در مورد معاد و زنده شدن پس از مرگ در بخشهای قبلی ذکر شد و با وجود تحقیق و بررسیهایی که در کتابها قبلاً انجام گردید، در ذیل میخواهیم مهمترین موارد مفید و آثار سودبخش معاد را بیان کنیم:
۱-معنابخشی به زندگی؛ یکی از اثرات ایمان به معاد در شکل دادن به زندگی انسان این است که اگر زندگی بعد از مرگ نباشد، زندگی این جهان پوچ و بیهوده خواهد بود. قرآن کریم راه علاج پوچی و بیهودگی را اعتقاد به معاد و همۀ موجودات عالم از جمله انسان را در مسیر بازگشت به سوی خداوند متعال میداند و روشن میشود که زندگی این دنیا هدف نبوده بلکه مقدمۀ ورود به زندگی جاودانۀ آن دنیا است؛ زندگیای که انسان در آن به تمام خواستهها و مطالب خود میرسد کاملاً برعکس زندگی دنیا. بنابراین، پوچی و بیهودگی در انتظار بشر نیست. خداوند متعال میفرماید: «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ»[2]؛ ترجمه: «آیا گمان کردید شما را بیهوده آفریدهایم و شما به سوی ما باز نمیگردید؟»
۲-مهار نفسانیات؛ از عوامل مهمی که میتواند عقل را از اسارت هوای نفسانی رهایی بخشد و در نتیجه انسان موفق به رهبری و کنترل غرایض خویش شود، یاد معاد است که انسان را از پیروی هوا و هوس باز میدارد و غرایز سرکش انسان را مهار میکند و در پرتو مهار هوا و هوس، فضایل اخلاقی پرورش یافته و صفات پسندیده قوت میگیرند. عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضیاللّهُعَنه، قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّىاللَّهُعَلَيْهِوَسَلَّمَ: «أَكْثِرُوا ذِكْرَ هَاذِمِ اللَّذَّاتِ»[3]؛ ترجمه: از حضرت ابوهریره رضیاللهعنه روایت است که رسول الله صلیاللهعلیهوسلم فرمودند: «از بینبرندۀ لذتها را به کثرت یاد کنید.» ذکر موت باعث میشود که انسان به خود مرگ و حوادث بعد از آن فکر کند و برای آن روزهای سخت و طاقتفرسا تلاش کند.
۳-احساس مسئولیت؛ یکی از آثار پر برکت اعتقاد به معاد، بیدار شدن احساس مسئولیت در عمق وجود انسانهاست. در منظر قرآن، انسان موجودی مسئول است؛ یعنی باید پاسخگوی اعمال و عملکرد خود باشد و این احساس مسئولیت در فرد با اعتقاد به معاد ایجاد میشود و همۀ رفتارهای او را تحت الشعاع قرار میدهد، و او در مقابل هر کاری خود را موظف به پاسخگویی میداند و این مسئولیت در برابر خداوند است. قرآن کریم در آیاتی جریان مسئولیتخواهی و مؤاخذۀ انسان را در روز قیامت با او گوشزد مینماید: «فَوَرَبِّكَ لَنَسْأَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ»[4]؛ ترجمه: «پس سوگند به پروردگارت که از همۀ آنها خواهیم پرسید از آنچه انجام دادند.»
۴-مصونیت از گناه؛ عقیده به عالم آخرت، میتواند یک عامل بازدارندۀ قوی در برابر گناه و یک عامل محرک برای انجام عمل صالح گردد. فردی که به جهان آخرت ایمان دارد از گناه و پلیدی دوری گزیده و به فضیلت و پاکی روی میآورد و اگر احیاناً آلوده گردد به درگاه الهی استغفار میکند ازاینرو قرآن کریم یکی از صفات پرهیزگاران را ایمان راسخ به عالم آخرت میداند و مؤمنان را به پرهیزگاری سفارش میکند وضعیت بهشتیان و دوزخیان را یادآور میشود که آنان با هم یکسان نبوده و فقط بهشتیان رستگار خواهند بود. الله متعال در این باره میفرماید: «لَا يَسْتَوِي أَصْحَابُ النَّارِ وَأَصْحَابُ الْجَنَّةِ أَصْحَابُ الْجَنَّةِ هُمُ الْفَائِزُونَ»[5]؛ ترجمه: «اهل آتش و اهل بهشت با هم برابر نیستند و اهل بهشت رستگار و پیروزند.»
