مینویسد: «از این آیه معلوم میشود که مشوره چقدر اهمیت دارد، زیرا خداوند در این آیه مشوره را همراه با ایمان و اقامه نماز ذکر کرده است، و از اینجا نیز روشن میشود که به ما امر به مشوره شده است.»
قاضی ثناءالله پانیپتی ـ رحمهالله تعالی ـ در تفسیر خود درباره فواید شورا میگوید: «کسانی که دعوت پروردگارشان را پذیرفتند، نماز را برپا داشتند و در کارهای خود مشورت میکنند، هر روشی را که برایشان بهتر باشد انتخاب میکنند و شتاب نمیکنند. و هیچ شک نیست که وقتی یک مؤمن از مؤمن دیگر مشوره میخواهد، او مشورهای میدهد که در آن خیر دنیا و آخرت است، و او را به نیکی امر و از بدی نهی میکند. رسول الله ـ صلیالله تعالی علیه وسلم ـ فرموده است: «کسی که از او مشوره خواسته شود، او امین شمرده شده است.»
امام فخرالدین رازی ـ رحمهالله تعالی ـ در تفسیر خود ذیل آیه وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ [2] مینویسد که خداوند متعال به پیامبر ـ صلیالله تعالی علیه وسلم ـ دستور مشوره با صحابه ـ رضیالله تعالی عنهم ـ داده است، و در این امر فوائد مختلفی وجود دارد:
۱ـ اول اینکه مشوره پیامبر با آنان سبب بالا رفتن مقام و منزلت آنان میشود و محبت و اطاعتشان نسبت به پیامبر بیشتر میگردد، و اگر چنین نمیشد، این کار نوعی تحقیر آنان محسوب میگردید.
۲ـ با وجود اینکه پیامبر از نظر عقل کاملترین انسان بود، اما علوم مخلوقات پایان ندارد، و ممکن است در ذهن یک انسان مصلحتی بیاید که در ذهن دیگری نیاید، به ویژه در امور دنیوی. پیامبر ـ صلیالله تعالی علیه وسلم ـ فرموده است: «کسی که مشوره کند، به سوی خیر هدایت میشود.»
۳ـ حسن بصری و سفیان بن عیینه ـ رحمهمالله تعالی ـ گفتهاند: «این دستور برای پیامبر داده شد تا امت نیز از او پیروی کند و مشوره را کوچک نشمارد، همانگونه که خداوند آنان را ستوده که کارهایشان به مشوره انجام میشود.»
۴ـ پیامبر در جنگ احد با آنان مشوره کرد و پس از آن واقعه بزرگ رخ داد، و اگر بعد از آن مشوره را ترک میکرد، چنین برداشت میشد که در دل او از مشوره ناراحتی باقی مانده است، پس خداوند پس از آن امر به ادامه مشوره کرد.
۵ـ مشوره نه برای نیاز به رأی آنان، بلکه برای این است که میزان عقل، محبت و اخلاص آنان آشکار شود.
۶ـ مشوره برای این است که آنان تلاش کنند بهترین راه مصلحت را پیدا کنند و همه بر بهترین رأی اتفاق کنند، همانگونه که در نماز اجتماع صورت میگیرد و نماز جماعت برتر از نماز فردی است.
۷ـ امر خدا به مشوره نشان میدهد که آنان نزد خدا و رسول دارای مقام و ارزشاند.
۸ـ اینکه بزرگان در امور مهم تنها با نزدیکان خاص مشوره میکنند، پس این دستور نشاندهنده رفع هرگونه احساس کمارزشی در دل آنان است.
درسها و عبرتها:
امام فخرالدین رازی ـ رحمهالله تعالی ـ عبارت بالا را به همین دلیل به تفصیل آورده است که در آیه [آل عمران: ۱۵۹] برای حاکمان بهطور خاص و برای جامعه اسلامی بهطور عام، عبرتها و درسهای فراوانی نهفته است. این آیه نشان میدهد که اسلام دین استبداد و خودمحوری نیست، بلکه دینِ مشورت، وحدت، عقلانیت و احترام متقابل است. مشورت تنها وسیلهای برای تصمیمگیری بهتر نیست، بلکه راهی برای اتحاد دلها و اصلاح جامعه نیز میباشد.
در این آیه، ارزش مشورت، تواضع و فروتنی رهبر و حاکم، وحدت امت، صفت نیکو برای رهبر، بهرهگیری از خرد جمعی، احساس مسؤولیت، جلوگیری از خطا، احترام به مردم و نسل جوان و دادن احساس ارزشمندی به آنان، و نیز هدایت برای خانواده و جامعه و عبرتهای عملی نهفته است. والله تعالی أعلم.
امام ابوبکر جصاص رحمه الله و شورا:
امام ابوبکر رازی جصاص ـ رحمهالله تعالی ـ در تفسیر خود (أحکام القرآن) درباره این آیه:
بحث مفصل کرده و از آن احکام و حکمتهایی استخراج نموده است که بهصورت خلاصه چنین است:
او میگوید: با وجود اینکه رسول الله ـ صلیالله علیه وسلم ـ از طریق وحی در شناخت حق از اصحاب بینیاز بود، اما الله تعالی به او امر کرد که با آنان مشورت کند. علما در این مورد اختلاف نظر دارند.
قتاده، ربیع بن انس و محمد بن اسحاق ـ رحمهمالله تعالی ـ میگویند: الله تعالی امر به مشورت با اصحاب را برای این قرار داد که دلهای آنان شاد شود و درجاتشان بلند گردد، زیرا آنان به سخن پیامبر ـ صلیالله علیه وسلم ـ ایمان داشتند و به رأی او رجوع میکردند.
سفیان بن عیینه ـ رحمهالله تعالی ـ میگوید: الله تعالی پیامبرش را به مشورت با آنان امر کرد تا امت نیز از این روش پیروی کند و مشورت را نشانه ضعف نداند، در حالیکه خداوند ستایش کرده است که کارهای آنان بر اساس مشورت انجام میشود.
حسن و ضحاک ـ رحمهمالله تعالی ـ میگویند: در این کار دو فایده قرار داده شد: یکی بالا رفتن درجه صحابه ـ رضیالله تعالی عنهم ـ و دیگری پیروی امت از آنان در امر مشورت.
