برای اثبات دیدگاه اهل سنت و جماعت دربارۀ معاد جسمانی و روحانی در ذیل به برخی از دلایل می‌پردازیم؛ اما قبل از این‌که دیدگاه مسلمانان -به‌ویژه- اهل سنت و جماعت را در این باره ذکر کنیم شایسته است نگاهی داشته باشیم به معاد در آیین یهودیت و مسیحیت به نقل از قرآن کریم:
اثبات معاد در آیین یهودیت و مسیحیت
آیین یهودیت
دین یهودیتی که حضرت موسی علیه‌السلام آن را از جانب خداوند متعال آورد، سرشار بود از ذکر وجوب ایمان به آخرت، زنده شدن پس از مرگ و حساب و کتاب، همان گونه که الله متعال این باور را در قرآن کریم از آنان نقل کرده است.
الله متعال به نقل از حضرت یوسف علیه‌السلام می‌فرماید: «إنی ترکت ملة قوم لا یؤمنون بالله وهم بالآخره هم کافرون»[1]؛ ترجمه: «همانا من ترک کردم آیین قومی را [که] ایمان نمی‌آوردند به الله و ایشان به آخرت خودشان منکرند.»
در جای دیگر می‌فرماید: «رب قد آتیتني من الملك وعلمتنی من تأویل الأحادیث فاطر السموات والأرض أنت وليي في الدنيا والآخرة توفني مسلما وألحقني بالصالحين»[2]؛ ترجمه: «پروردگارا، همانا دادی به من [بهره‌ای] از پادشاهی و آموختی مرا از تعبیر خواب‌ها؛ ای پدید آوردندۀ آسمان‌ها و زمین، تویی کارساز و سرپرست من در دنیا و آخرت، بمیران مرا در حال تسلیم [فرمان خودت] و ملحق فرما مرا به شایستگان.»
آیین مسیحیت
زنده شدن پس از مرگ در دین مسیحیت نیز ثابت است؛ منظور ما از دین مسیحیت همان دینی است که بر حضرت عیسی علیه‌الصلاةوالسلام نازل شده است، بدون شک قبل از تحریف و تغییر این آیین همانند بقیۀ ادیان، زنده شدن پس از مرگ را اثبات می‌کند.
الله متعال به نقل از حضرت عیسی علیه‌السلام می‌فرماید: «والسلام عليّ یومَ ولدتُ ویوم أموت ویوم أبعث حیا»[3]؛ ترجمه: «و سلام بر من، [در] روزی [که] زاده شدم و روزی [که] بمیرم و روزی [که] برانگیخته شوم زنده.»
بررسی‌ها نشان می‌دهد که انجیل‌ها با وجود تحریف و تغییر بازهم به معاد جسمانی و روحانی تصریح دارند؛ زیرا این یک اصل در آیین مسیحیت است. به عنوان مثال در هریکی از انجیل متی، انجیل لوقا، انجیل یوحنا و انجیل مرقس، اشارات زیادی به موضوع معاد جسمانی و روحانی وجود دارد.[4]
نکتۀ قابل یادآوری دیدگاه آیین یهودیت و مسیحیت دربارۀ معاد، برمی‌گردد به قبل از تحریف و تغییر آیین‌شان، اما امروزه خبری از این باورها نیست، بیشتر کتاب‌ها آیین یهودیت و مسیحیت را جزو منکرین معاد می‌دانند.
دیدگاه اهل سنت و جماعت دربارۀ معاد جسمانی و روحانی
در شرح العقائد النسفیة دربارۀ زنده شدن پس از مرگ و معاد چنین آمده است: «(زنده شدن پس از مرگ حق است) و آن عبارت است از این‌که خداوند متعال مردگان را از قبرها برانگیزد، به این صورت که اجزای اصلی آن را جمع نموده و روح را به آن‌ها باز می‌گرداند.»[5]
علامه عبدالغنی غینمی حنفی رحمه‌الله، شارح کتاب «العقیدة الطحاویة» در شرح سخن امام طحاوی رحمه‌الله: «ما به زنده شدن پس از مرگ ایمان داریم» چنین نوشته است: «[خداوند متعال] تمام بندگان را زنده می‌کند و آنان را با تمام اجزای اصلی‌شان باز می‌گرداند؛ اجزایی که از ابتدای عمر تا پایان آن باقی می‌مانند و ارواح را به آن‌ها باز می‌گرداند و همه را برای قضاوت و فیصله بین‌شان به محشر سوق می‌دهد.»[6]
[4]. عواجی، د. غالب بن علی، الحیاة الآخرة ما بین البعث إلی دخول الجنة أو النار، ۱۴۲۱هـ.ق/۲۰۰۰م، ج ۱، ص ۱۲۰-۱۲۱، برای معلومات بیشتر دربارۀ موضوع معاد و بعث روحانی و جسمانی در آیین نصارا و ذکر آن در اناجیل، مراجعه شود به کتاب فوق. در این کتاب به تفصیل بیان شده است.
[5]. تفتازانی، سعدالدین، شرح العقائد النسفیة، نوبت چاپ: اول ۱۳۹۴هـ.ش، ناشر: شیخ الإسلام احمد جام، ص ۲۶۰.
[6]. غنیمی دمشقی حنفی، عبدالغنی، شرح العقیدة الطحاویة، تحقیق: محمد مطیع الحافظ و محمد ریاض المالح، ۱۴۱۲هـ.ق/۱۹۹۲م، ص ۱۱۷.
By محمد فاتح
