جایگاه اخلاق اسلامی (بخش دوم)

نویسنده: شکران احمدی

اخلاق از منظر قرآن

اسلام دین اخلاق پسندیده است، انسان‌ها را به داشتن چنین اخلاقی فراخوانده و به پرورش جامعه‌ی اسلامی بر مبنای اخلاق پسندیده، علاقه‌مند می‌باشد، خداوند متعال پیامبر خود را چنین تعریف و تمجید می‌نماید: «وَإِنَّكَ لَعَلَى خُلُقٍ عَظِیمٍ»؛ ترجمه: «تو دارای خوی سترگ (صفات پسنديده و افعال حميده) هستی».

خداوند سبحانه و تعالی اخلاق شایسته را وسیله‌ای برای دستیابی به درجات بالای بهشت قرار داده است؛ چنانچه می‌فرماید: «وَسَارِعُوا إِلَى مَغْفِرَةٍ مِّن رَّبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُهَا السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ أُعِدَّتْ لِلْمُتَّقِینَ (133) الَّذِینَ ینفِقُونَ فِی السَّرَّاءِ وَالضَّرَّاءِ وَالْكَاظِمِینَ الْغَیظَ وَالْعَافِینَ عَنِ النَّاسِ وَاللَّهُ یحِبُّ الْمُحْسِنِینَ (134)»؛ ترجمه: «و [با انجام اعمال شايسته و بايسته] به‌سوی آمرزش پروردگارتان و بهشت بشتابيد و بر همديگر پيشی گيريد كه بهای آن [برای مثال هم‌چون بهای] آسمان‌ها و زمين است و [چنين چيز با ارزشی] برای پرهيزگاران تهيه ديده شده است. آن كسانی‌كه در حال خوشی و ناخوشی و ثروت‌مندی و تنگ‌دستی، به احسان و بذل و بخشش دست می‌یازند و خشم خود را فرو می‌خورند و از مردم گذشت می‌كنند و [بدين وسيله در صف نيكوكاران جایگزین می‌شوند و] خداوند [هم] نیكوكاران را دوست می‌دارد».

خداوند ما را به داشتن اخلاق وارسته و نیک امر می‌نماید: «وَلَا تَسْتَوِي الْحَسَنَةُ وَلَا السَّيِّئَةُ ادْفَعْ بِالَّتِی هِی أَحْسَنُ فَإِذَا الَّذِی بَینَكَ وَبَینَهُ عَدَاوَةٌ كَأَنَّهُ وَلِی حَمِیمٌ»؛ ترجمه: «نیكی و بدی یكسان نیست [هرگز بدی را با بدی و زشتی را با زشتی پاسخ مگوی؛ بلكه بدی و زشتی ديگران را] با زيباترين طريقه و بهترين شيوه، پاسخ بده؛ نتيجه‌ی اين كار آن خواهد شد كه كسی‌كه ميان تو و ميان او دشمنی بوده است، به ناگاه همچون دوست صمیمی گردد».

قرآن مجید فلسفه‌ی بعثت خاتم‌الأنبیا ^{علیهم‌السلام} را تعلیم و تربیت انسان‌ها و تکمیل مکارم و محاسن اخلاق برشمرده است: «هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الأمِّیِّینَ رَسُوًلا مِّنْهُمْ یَتْلُو عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَیُزَکِّیهِمْ وَیُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَالْحِکْمَةَ وَإِن کَانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضَلَالٍ مُّبِینٍ»؛ ترجمه: «او کسی است که در میان جمعیت درس‌نخوانده، رسولی از خودشان برانگیخت که آیاتش را به آن‌ها می‌خواند و آن‌ها را تزکیه می‌کند و به آنان کتاب (قرآن) و حکمت می‌آموزد هر چند، پیش ‌از آن در گمراهی آشکار بودند.»

در این آیه چهار وظیفه برای رسول‌الله ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} بیان گردیده که در واقع او ارمغان‌آور این چهار نعمت بسیار بزرگ برای بشریت است:

1. تلاوت آیات قرآن کریم؛

2. پرورش اخلاق؛ یعنی آن‌حضرت ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} با کمک آیات الهی بر کمالات معنوی و مادی پیروان خویش می‌افزاید و روح‌شان را رشد و ترقی می‌دهد، گل‌های فضیلت را بر شاخه‌ی وجودشان آشکار می‌سازد و انواع صفات زشت را که در عصر جاهلیت، جامعه‌ی آنان را فرا گرفته بود، می‌زداید.

3. تعلیم کتاب؛

4. آموختن حکمت: نبی مکرم اسلام ^{صلی‌الله}‎^{‌علیه‌وسلم} درباره‌ی فلسفه‌ی بعثت خود می‌فرماید: «بعثتُ لِأُتمّمَ مکارم الأخلاقِ»؛ «من برای تکمیل خوبی‌های اخلاق مبعوث شده‌ام.» به‌راستی او خود در این طریق الگوی تمام‌عیار و اسوه‌ی ارزشمندی بود، تا آنجا که خداوند در توصیف ایشان می‌فرماید: «وَإِنَّكَ لَعَلَی خُلُقٍ عَظِیمٍ»؛ ترجمه: «و تو بر اخلاق عظیم و برجسته‌ای هستی».

علامه اقبال لاهوری چه زیبا می‌سراید:

ازبهارش رنگ و بو باید گرفت                         بهره‌ای از خلق او باید گرفت

آن‌که مهتاب از سر انگشتش دو نیم               رحمت او عام و اخلاقش عظیم

هر جامعه‌ای برای برقراری استقرار و ثبات، نیاز به برخی ضوابط و قوانین اخلاقی دارد که ضایع شدن آن‌ها باعث پاره شدن نخی می‌گردد که افراد جامعه را به‌هم پیوسته است؛ قرآن مجموعه‌ای از قواعد و اصول اخلاقی را در این زمینه وضع کرده که هر فطرت و سرشت پاکی در مقابل آن‌ها به پاس احترام خواهد ایستاد.

سلوک رفتاری فرد در قرآن کریم از ناحیه‌ی دستورات و قوانین سازنده، معرفی منطقه‌ی ممنوعه و منطقه‌ی آزاد مورد بحث قرار گرفته است و در منطقه‌ی ممنوعه (تابلوی ایستگاه) جلوی هر صفت رفتاری ویرانگر و اخلاق زشت قرار می‌گیرد، قرآن از پیروان خود می‌خواهد این صفات را به‌کلی از شخصیت خود پاک کنند و در کنار ضوابط و قوانین اخلاقی بالا، قرآن کریم اساس‌نامه‌ی اخلاقی برای هر شخص مقرر می‌کند تا در تمامی مراحل زندگی شخصی مورد اجرا قرار گیرد.

این‌گونه مسائل که در ظاهر بسیار شخصی و خاص فرد است، در ساختار سلوکی او بسیار مؤثر و بیانگر شخصیت او می‌باشند؛ از آن جمله: آرام سخن گفتن، سلام قبل از داخل شدن، جواب سلام با عباراتی بهتر از سلام، اجازه گرفتن قبل از دخول بر حوزه‌ی دیگران، احترام مجلس، سخن شیرین و مؤدبانه و اجازه گرفتن قبل از انصراف.

در سلوک فردی، منطقه‌ای نیز به‌عنوان منطقه‌ی آزاد یا دایره‌ی جواز مطرح شده که عبارت است از: استفاده و لذت بردن از تمامی طیّبات و چیزهای پاک و پسندیده است؛ و در رابطه با سلوک اجتماعی نیز قرآن «تابلوی ایست» خود را جلوی مجموعه‌ای از اخلاقیات زشت و ویرانگر قرار داده، تا نشاید فرد از آن محدوده تجاوز کرده، باعث اخلال در روند ساختار سلیم جامعه گردد و امنیت و آرامش مردم به‌هم بخورد.

همان‌طور که قرآن برای فرد و جامعه، اصول و قواعد اخلاقی وضع کرده، چهاردیواری خانواده، که مهم‌ترین کیان جامعه می‌باشد، را از هر طرف با برنامه‌های اخلاقی زینت داده است و قرآن كریم پس از بنای ساختار اخلاقی فرد، خانواده و جامعه، آن‌ها را به مرحله‌ای بالاتر راهنمایی می‌کند و آن چیزی جز برپایی حکومت و نظامی بر اساس ویژگی‌های اخلاقی و قانونی کتاب آسمانی نیست.

فرامین اخلاقی و رستاخیز که شرافت و کرامت هر فرد را تضمین کرده، دود خودکامگی و فرعون‌منشی را از جامعه زدوده، آزادی و احترام افراد جامعه را به‌طور کامل حفظ می‌کند و در این راستا قرآن روابط اخلاقی متقابلی بین رهبر و ملت، و اصول و قوانین اخلاقی در رابطه با نحوه‌ی برخورد با ملت‌های دیگر، وضع کرده است.

ادامه دارد…

بخش قبلی