الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش: ۱۰۶
رهنمودهای تربیتی داستان لقمان حکیم علیهالسلام
رهنمود هجدهم: نماز، رکن مشترک همۀ ادیان الهی است؛ بنابراین، پدران باید خود الگوی پایبندی به نماز باشند و اولاد را از خردسالی بر اقامه و محافظت بر آن تربیت کنند.
نماز عبادتی دیرینه و ریشهدار در تاریخ رسالتهای الهی و از شعائر مشترک همۀ ادیان آسمانی است. بهسختی میتوان دینی الهی را یافت که در آن، عبادت و نماز جایگاهی نداشته باشد. این امر نشاندهندۀ عظمت و منزلت والای نماز نزد خداوند متعال است.
قرآن کریم در بیان حال حضرت ابراهیم، حضرت لوط، حضرت اسحاق و حضرت یعقوب علیهمالسلام میفرماید:«وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً يَهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَيْنَا إِلَيْهِمْ فِعْلَ الْخَيْرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِيتَاءَ الزَّكَاةِ وَكَانُوا لَنَا عَابِدِينَ»[1]؛ ترجمه: و آنان را پیشوایانی قرار دادیم که به فرمان ما هدایت میکردند و انجام کارهای نیک، برپاداشتن نماز و پرداخت زکات را به آنان وحی کردیم و آنان بندگان عبادتپیشۀ ما بودند.
همچنین حضرت ابراهیم علیهالسلام هنگام سکونت دادن همسر و فرزندش در مکه چنین دعا کرد:«رَبَّنَا إِنِّي أَسْكَنْتُ مِنْ ذُرِّيَّتِي بِوَادٍ غَيْرِ ذِي زَرْعٍ عِندَ بَيْتِكَ الْمُحَرَّمِ رَبَّنَا لِيُقِيمُوا الصَّلَاةَ»[2]؛ ترجمه: پروردگارا! من بخشی از فرزندانم را در سرزمینی خشک و بیکشت، در کنار خانۀ محترم تو سکونت دادم تا نماز را برپا دارند.
خداوند متعال در ستایش حضرت اسماعیل علیهالسلام میفرماید:«وَكَانَ يَأمُرُ أَهْلَهُ بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ وَكَانَ عِنْدَ رَبِّهِ مَرْضِيًّا»[3]؛ ترجمه: او خانوادۀ خود را به نماز و زکات فرمان میداد و نزد پروردگارش مورد رضایت بود.
هنگامی که خداوند حضرت موسی علیهالسلام را به رسالت برگزید، نخستین دستور الهی چنین بود:«إِنَّنِي أَنَا اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدْنِي وَأَقِمِ الصَّلَاةَ لِذِكْرِي»[4]؛ ترجمه: همانا من خداوند هستم؛ معبودی جز من وجود ندارد، پس مرا عبادت کن و نماز را برای یاد من برپا دار.
دربارۀ حضرت عیسی علیهالسلام نیز آمده است: «وَأَوْصَانِي بِالصَّلَاةِ وَالزَّكَاةِ مَا دُمْتُ حَيًّا»[5]؛ ترجمه: و مرا تا زمانی که زندهام، به نماز و زکات سفارش کرده است.
این شواهد نشان میدهد که نماز، ستون مشترک همۀ رسالتهای آسمانی و یکی از مهمترین مظاهر بندگی خداوندمتعال بوده است.
الله متعال نماز را بلافاصله پس از ایمان به غیب، از ویژگیهای اساسی پرهیزگاران معرفی میکند: «ذَالِكَ الْكِتَابُ لَا رَيْبَ فِيهِ هُدًى لِلْمُتَّقِينَ * الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِالْغَيْبِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ يُنْفِقُونَ»[6]؛ ترجمه: این کتاب که هیچ تردیدی در آن نیست، راهنمای پرهیزگاران است؛ همان کسانی که به غیب ایمان میآورند، نماز را برپا میدارند و از آنچه به آنان روزی دادهایم، انفاق میکنند.
همچنین خداوندمتعال، صفات مؤمنان رستگار را با نماز آغاز و با محافظت بر نماز پایان میدهد:«قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ * الَّذِينَ هُمْ فِي صَلَاتِهِمْ خَاشِعُونَ … وَالَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَوَاتِهِمْ يُحَافِظُونَ»[7]؛ترجمه: بهراستی مؤمنان رستگار شدند؛ آنان که در نمازشان فروتناند… و بر نمازهای خود مراقبت و محافظت میکنند.
نماز تنها یک عبادت فردی نیست، بلکه مدرسهای دائمی برای تربیت انسان است. این عبادت، روح نظم، مسئولیتپذیری، خودکنترلی، پاکدامنی و ارتباط مستمر با خداوند را در انسان تقویت میکند و او را از غفلت و انحراف بازمیدارد. خداوندمتعال میفرماید:«وَأَقِمِ الصَّلَاةَ إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاءِ وَالْمُنْكَرِ»[8]؛ ترجمه: و نماز را برپا دار؛ زیرا نماز انسان را از زشتیها و ناپسندیها بازمیدارد.
در مقابل، قرآن کریم کسانی را که در نماز سهلانگاری میکنند، به شدت مورد هشدار قرار داده است:«فَوَيْلٌ لِلْمُصَلِّينَ * الَّذِينَ هُمْ عَنْ صَلَاتِهِمْ سَاهُونَ»[9]؛ترجمه: پس وای بر نمازگزارانی که از نماز خود غافلاند.
و دربارۀ نسلهایی که نماز را ضایع کردند، میفرماید: «فَخَلَفَ مِنْ بَعْدِهِمْ خَلْفٌ أَضَاعُوا الصَّلَاةَ وَاتَّبَعُوا الشَّهَوَاتِ فَسَوْفَ يَلْقَوْنَ غَيًّا»[10]؛ ترجمه: پس بعد از آنان، نسلهایی آمدند که نماز را ضایع کردند و از هوسهای نفسانی پیروی نمودند؛ بنابراین، بهزودی گرفتار گمراهی و هلاکت خواهند شد.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم نیز جایگاه نماز را چنین بیان فرمودهاند: «العهد الذي بيننا وبينهم الصلاة، فمن تركها فقد كفر.»[11]؛ ترجمه: مرز جداکننده میان ما و آنان نماز است؛ پس هر کس آن را ترک کند، بهراستی به کفر نزدیک شده است.
ازاینرو، نماز نخستین عملی است که در روز قیامت مورد محاسبه قرار میگیرد و سلامت یا فساد سایر اعمال انسان تا حد زیادی به آن وابسته است.
از منظر تربیتی، مسئولیت پدر و مادر تنها به سفارش زبانی محدود نمیشود؛ بلکه آنان باید خود، الگوی عملی اولاد باشند.[12]
فرزندان بیش از آنکه از سخنان والدین تأثیر بپذیرند، از رفتار آنان الگو میگیرند. اگر فضای خانه با نماز، یاد خدا و اهتمام به عبادت همراه باشد، نماز به بخشی از شخصیت و سبک زندگی فرزندان تبدیل خواهد شد.
به همین دلیل، پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم فرمودند: «مُرُوا أَوْلَادَكُمْ بِالصَّلَاةِ وَهُمْ أَبْنَاءُ سَبْعِ سِنِينَ، وَاضْرِبُوهُمْ عَلَيْهَا وَهُمْ أَبْنَاءُ عَشْرِ سِنِينَ، وَفَرِّقُوا بَيْنَهُمْ فِي الْمَضَاجِعِ»[13]؛ ترجمه: فرزندان خود را از هفتسالگی به نماز فرمان دهید و در دهسالگی آنان را برای ترک نماز بهگونهای تربیتی و تأدیبی وادار به پایبندی کنید و بستر خواب آنان را از یکدیگر جدا سازید.
در نتیجه، پدری که محبت نماز را در دل فرزندانش نهادینه میکند، در حقیقت آنان را به سلاحی نیرومند در برابر فتنهها، انحرافات و آسیبهای اخلاقی مجهز میسازد؛ زیرا نماز، نهتنها عبادت، بلکه وسیلۀ تربیت شخصیت، تقویت وجدان دینی، استحکام اراده و ایجاد پیوند دائمی میان انسان و پروردگار است.
