الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاءعلیهمالصلاةوالسلام
بخش صدوسیوچهارم
الگوی تربیتی از زندگی حضرت عیسی علیهالسلام
تربیت انسان یکی از مهمترین رسالتهای پیامبران الهی علیهمالصلاةوالسلام و از اساسیترین نیازهای خانواده و جامعه است. در نگاه قرآن کریم، شخصیت انسان تنها با آموزشِ دانش شکل نمیگیرد؛ بلکه ایمان، اخلاق، رفتار و مسئولیتپذیری او نیز نیازمند تربیت درست است.
ازاین خاطر، قرآن کریم در کنار بیان عقاید و احکام، زندگی پیامبران علیهمالصلاةوالسلام و خانوادههای برگزیدۀ آنان را نیز بهعنوان الگوهای عملی برای هدایت انسانها بیان کرده است.
در میان این الگوها، خاندان عمران و زندگی حضرت مریم و حضرت عیسی علیهماالسلام جایگاه خاصی دارد.
خداوند متعال میفرماید: “إِنَّ اللهَ اصْطَفَىٰ آدَمَ وَنُوحًا وَّآلَ إِبْرَاهِيمَ وَآلَ عِمْرَانَ عَلَى الْعَالَمِينَ”[1]؛ ترجمه: «هر آیینه خدا برگزید آدم و نوح و آل ابراهیم و آل عمران را بر عالمیان( زمانۀ خودشان)»[2]
داستان خاندان عمران از آغاز با ایمان، اخلاص، نذر، دعا و عنایت الهی همراه است. حضرت مریم علیهاالسلام در محیطی پاک و تحت سرپرستی حضرت زکریا علیهالسلام پرورش یافت و سپس حضرت عیسی علیهالسلام به امر الله متعال به دنیا آمد.
قرآن کریم در معرفی شخصیت حضرت عیسی علیهالسلام، از ویژگیهایی مانند عبودیت، پاکی، علم، حکمت، نیکی به مادر، دعوت به توحید و مسئولیتپذیری سخن میگوید.
این ویژگیها نشان میدهد که تربیت الهی تنها آموزش معلومات نیست؛ بلکه هدف آن پرورش انسانی است که در کنار دانش، از ایمان و اخلاق نیکو برخوردار باشد، مسئولیت خود را بشناسد و در مسیر حق ثابت قدم بماند.
از سوی دیگر، داستان حضرت مریم علیهاالسلام نقش خانواده و محیط سالم را در تربیت اولاد روشن میسازد. کودک نخستین درسهای زندگی را در خانواده میآموزد و رفتار والدین و فضای خانه در شکلگیری شخصیت او تأثیر زیادی دارد.
بنابراین، ایمان و اخلاق پدر و مادر، انتخاب محیط مناسب، سرپرست شایسته، دعا و ارتباط با خداوند متعال، از عوامل مهم در تربیت درست فرزند به شمار میرود.
تربیت قرآنی، همۀ ابعاد شخصیت انسان را دربر میگیرد؛ از ایمان و عبادت گرفته تا اخلاق، عقل، عاطفه و مسئولیت اجتماعی،هدف آن نیز آماده ساختن انسان برای بندگی خداوند متعال و انجام مسئولیتهای فردی و اجتماعی است.
بر همین اساس، بررسی داستان حضرت عیسی علیهالسلام و خاندان عمران میتواند برای خانوادههای امروز نیز آموزنده باشد، این داستان اصولی را پیش روی ما قرار میدهد که با به کارگیری آنها میتوان نسلی مؤمن، پاک، دانا، بااخلاق، مسئولیتپذیر و پایبند به حق تربیت کرد، در این بخش، مهمترین این اصول تربیتی از آیات قرآن کریم و تفاسیر استخراج نموده و برای شما عزیزان بیان میشود.
آموزۀ نخست: آغاز تربیت فرزند با نیت صالح والدین
تربیت اولاد از روزی آغاز نمیشود که او چشم به جهان میگشاید؛ بلکه بسیار پیشتر، از قلب، نیت، فکر و اندیشۀ پدر و مادر آغاز میشود.
پیش از آنکه کودک و طفل سخن گفتن بیاموزد، والدین باید بدانند که چه انسانی را میخواهند پرورش دهند و او را در چه مسیری قرار دهند.
نخستین گام تربیت، نه سخن گفتن با کودک و نه آموزش دادن به او، بلکه اصلاح نیت والدین است، اگر فرزند در نگاه پدر و مادر تنها وسیلهای برای افتخار، آیندۀ مادی یا تحقق آرزوهای شخصی باشد، تربیت نیز بیشتر رنگ دنیایی خواهد گرفت؛ اما اگر او را امانتی از جانب خداوند متعال بدانند و آرزو کنند که فرزندشان بندهای صالح، مؤمن و سودمند برای بندگان خدا جلجلاله باشد، مسیر تربیت از همان آغاز رنگ دیگری پیدا میکند.
نمونهای زیبا از این نگاه را قرآن کریم در داستان خاندان عمران بیان میکند. همسر عمران، پیش از تولد فرزندش، با قلبی امیدوار و نیتی خالص، آنچه را در رحم داشت برای خداوند متعال نذر کرد: “إِذْ قَالَتِ امْرَأَتُ عِمْرَانَ رَبِّ إِنِّي نَذَرْتُ لَكَ مَا فِي بَطْنِي مُحَرَّرًا فَتَقَبَّلْ مِنِّي إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ “[3]؛ ترجمه: « وقتی که گفت زن عمران ای پروردگار من! هر آئینه من نذر کردم برای تو آنچه را در شکم من است آزاد کرده شده از همه، پس قبول کن از من، هر آئینه تو تویی شنوا دانا»[4]
حنه (نام) دختر (فاقوذا) منکوحۀ عمران بر طبق رسم آن زمان نذر کرده گفت: خدایا اولادی که در بطن من است او را محرّر یعنی به نام تو آزاد میکنم، و مقصدش آن بود که او از تمام مشاغل دنیایی، از قید نکاح و مانند آن آزاد باشد تا همیشه به خدا جلجلاله عبادت و به کلیسا خدمت کند، گفت: «ای خدا جلجلاله به کرم خویش نذر مرا انجام بخش! عرض مرا میشنوی و بر خلوص نیت من آگاهی!» گویا به طرز لطیفی دعا کرد که به وی پسر ارزانی شود چه دختران در این گونه خدمات پذیرفته نمیشدند.[5]
این آیه و تفسیر آن نشان میدهد که نیت، دعا و هدف والدین در تربیت فرزند اهمیت اساسی و کلیدی دارد. پدر و مادر مؤمن، فرزند را تنها برای موفقیت دنیوی نمیخواهند؛ بلکه آرزو دارند او انسانی مؤمن، صالح و در خدمت حق باشد.
