آیات الهی در گسترۀ هستی، در هر گوشه نشانهای از قدرت، حکمت و تخلیق بیمانند خالق سبحان دارد. قرآن کریم بارها انسان را به مشاهده و تدبر در پدیدههای طبیعی دعوت کرده است؛ پدیدههایی که هر یک، کتابی از معرفت و دلیلی بر ربوبیت الهی است. از جملۀ این آیات، دو مخلوقِ شگفتآور یعنی «اسب» و «زرافه»اند؛ دو حیوان که هر یک در ساختار، تواناییها و رفتارشان نشانههایی از اعجاز الهی دارد.
در ادامه، به بررسی علمی و ایمانیِ خصوصیات این دو حیوان پرداخته میشود تا جلوههای حکمت پروردگار در آفرینش آنها روشن گردد.
اعجاز در آفرینش اسب
۱. مقام اسب در حدیث نبوی صلیاللهعلیهوسلم
اسب در سنت نبوی صلیاللهعلیهوسلم جایگاهی والا دارد. پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم فرمودند: «الخیل فی نواصیها الخیر إلى یوم القیامة.»[1]؛ ترجمه: «در پیشانیها (یالها)ی اسبها، خیر و برکت تا روز قیامت گره زده شده است.» یعنی صاحب اسب، جهاد میكند و پاداش و غنیمت بدست می آورد.
این بیان، عظمت، برکت و ارزش وجودی این مخلوق شریف را نشان میدهد؛ مخلوقی که خداوند متعال آن را برای خدمت و کرامت انسان مسخر ساخته است.
۲. شنوایی شگفتآور و سامانهای برای درک خطر
از خصوصیات برجستۀ اسب، «قوت شنوایی» آن است. اسب صدای گامها را پیش از دیدن فرد میشنود، صدای برخورد سمهای اسبهای دیگر را از فاصلۀ دور تشخیص میدهد، و با حساسیت خاص، صاحب خود را از خطر آگاه میسازد.
این قدرت شنوایی، بخشی از نظام حفاظتی طبیعی است که خداوند متعال در وجود اسب قرار داده است؛ سامانهای که برای بقاء، شکار، و ارتباط اجتماعی حیاتی است.
۳. توان تولیدمثل در سنین بالا
اسب حتی با افزایش سن نیز توانایی تولیدمثل خود را از دست نمیدهد. این خصوصیت، از مظاهر همان حقیقتی است که پیامبر صلیاللهعلیهوسلم فرمود: «الخیل فی نواصیها الخیر إلى یوم القیامة.»[2]؛ ترجمه: «در پیشانیها (یالها)ی اسبها، خیر و برکت تا روز قیامت گره زده شده است.»
پایداری این توان زیستی، نشانهای از قدرت و حکمت الهی در حفظ نسل و کارایی این حیوان است.
۴. سرعت شفای زخم و ترمیم استخوان
یکی از خصایص شگفتانگیز اسب: سرعت بالای التیام زخمها و ترمیم بسیار سریع شکستگی استخوانها است.
اسپان نسبت به انسان چندین برابر زودتر بهبود مییابند. این خصوصیت، بهگونهای حیرتآور برای بقای این حیوان سریعالسیر طراحی شده است؛ حیوانی که در حیات وحش، نجاتش در گرو حرکت، جهش و دویدن است.
۵. نیاز اندک غذایی و توان حرکتی بلندمدت اسب
با مقدار اندک علوفه میتواند دویدن سنگین و طولانی انجام دهد، بدون آب و غذا، مسافتهای طولانی را طی میکند، و نسبت به سختیها، استقامت بینظیری دارد.
این ظرفیت شگفتانگیز سوختوسازی، هماهنگ با محیط طبیعی و نوع زیست اسب خلق شده و از مظاهر مهندسی دقیق بدن اوست.
۶. دستگاه تنفسی قدرتمند: راز سرعت و استقامت
توان دویدن اسب، پیوند مستقیم با دستگاه تنفسی وسیع و کارای آن دارد:
قصبۀ هوایی (نای) بسیار پهن؛
قفس سینهای بزرگ و باز؛
ظرفیت بالای دریافت اکسیجن.
این مجموعه سبب میشود که اسب بتواند حجم عظیمی از هوا را در زمان کوتاه به ریۀ خود برساند و انرژی لازم برای دویدنهای طولانی را تأمین کند.
۷. توان بارکشی و استقامت بدنی اسب
اسب میتواند تا «ربع وزن بدن خود» را حمل کند. اگر وزن اسب حدود «۴۰۰ کیلوگرام» باشد، بهراحتی «۱۰۰ کیلوگرام» بار حمل میکند.
این توان بدنی، از فرم عضلات، استخوانبندی محکم و هماهنگی عصبی-عضلانی ناشی میشود که خداوند متعال برای خدمت انسان در این حیوان قرار داده است.
۸. حافظۀ قوی و شناسایی شگفتانگیز
اسب یکی از تیزهوشترین حیوانات است. حافظۀ آن فوقالعاده دقیق، پایدار، و بهخصوص مرتبط با مسیرها و محیطهاست، اسب میتواند: اگر صاحبش دچار حادثه شود، او را بر اساس حافظه به خانه بازگرداند، جُزئیترین مسیرها، بوها و صداها را تشخیص دهد، صاحبش را تنها با «صدا، بو، یا شیوۀ سوارشدن» بشناسد.
این تواناییها، نظام پیچیدۀ عصبی اسب را نشان میدهد که با هوش اجتماعی و وفایذاتی او پیوند خورده است.
۹. واکنش سریع به فرمان سوارکار
اسب با سرعتی چشمگیر به حرکات و فرامین سوارکار جواب میدهد. این هماهنگی، نتیجۀ کارکرد دقیق دستگاه عصبی، حساسیت پوست، و رابطۀ عاطفی و شناختی با صاحب خود است.
۱۰. نمونههای تاریخی از وفا و شعور اسب
از قصههای مشهور، حکایت اسبی است که دختر صاحبش بر پشتش سوار بود، اسب ناگهان رَم کرد؛ پس او را از پشت خود آرام به زمین نهاد، سپس گریخت تا از سرِ وفاداری به صاحبش، مبادا آسیبی به دخترش برسد.
این وفا، شعور، و پیوند عاطفی، از عجایب خلقت اسب است.
۱۱. نقش اسبسواری در سلامت انسان
بر اساس برخی تحقیقات علمی اسبسواری از بیماریهای قلبی، کبدی، کلیوی و هاضمه پیشگیری میکند؛ در مقابل، «استعمال زیاد وسایل نقلیۀ موتوری» زمینۀ اختلالات قلبی و کلیوی را افزایش میدهد. این حقیقت، نشان از پیوند عمیق انسان با طبیعت و اثرات مثبت حرکت طبیعی بدن دارد.
۱۲. اسب در شعر جاهلی: تجسم وفا و شعور
شاعر جاهلی دربارۀ اسب خود چنین سروده است:
فازورّ من وقعِ القَنا بَلَبانِهِ … وشكا إلی بعَبرةٍ وتحمحُمِ
لو كان یدری ما المُحاورةُ اشتكى … ولكان لو علمَ الكلامَ مُكلّمی
ترجمه: «از ضربههای نیزه، سینهاش را پیچاند و کنار رفت، و با اشکی فروخورده و شیههای آهگونه، نزد من شکایت کرد.
اگر گفتوگو را میدانست، شکوه میکرد، و اگر سخن گفتن میآموخت، بیتردید با من همسخن میشد.»
این ابیات، بهزیبایی به: هوش اسب، توانایی درک او و وفا و احساسش نسبت به صاحب اشاره دارد.
و به راستی پیامبر صلیاللهعلیهوسلم راست فرمودند: «الخیل فی نواصیها الخیر إلى یوم القیامة.»[3]؛ ترجمه: «در پیشانیها (یالها)ی اسبها، خیر و برکت تا روز قیامت گره زده شده است.»
