چهارم: عنایت عالمان به این مسانید، نگاشتن شروح، استنباط مسائل و نقد و بررسی آن‌ها (ادامه…)
تلخیص و اختصار این مسانید
خدمت به یک اثر علمی، گاه با شرح و تفسیر و تعلیق صورت می‌پذیرد و گاه با اختصار و ایجاز آن، تا مقاصد اصلی متن بدون اطاله کلام نمایان گشته و بهره‌مندی از آن برای غیرمتخصصان نیز سهل گردد. از این روی، برخی عالمان به تلخیص مسند ابوحنیفه رحمه‌الله روی آورده‌اند که برجسته‌ترینِ آنان بدین شرح‌اند:
نخست: امام محمد بن عباد بن مالک بن داود بن حسن بن داود الخلاطی، ابوعبدالله، ملقب به صدرالدین و مشهور به خلاطی، که فقیه و محدثی نامدار بود و به سال ۶۵۲ هجری درگذشت. وی مسند را چنان تلخیص نمود که اسانید و روایات مکرر را حذف کرد و اثر خویش را «مقصد المسند» نام نهاد.[1]
دوم: القونوی که تلخیص خویش را «المعتمد» نامید و پیش‌تر به تفصیل از آن سخن رفت.
سوم: امام ابوالبقاء احمد بن محمد (ابوالضیاء) القرشی العدوی المکی که تلخیص خود را «المستند مختصر المسند» نامید؛ وی نیز در این اثر به حذف اسانید و روایات تکراری مبادرت ورزید.[2]
چهارم: فقیه و محدث، شرف‌الدین شیخ اسماعیل بن عیسی بن دولة الاوغانی، که این اثر را تلخیص نموده و آن را «اختیار اعتماد المسانید فی اختصار اسماء بعض رجال المسانید» نام نهاده است.
نتیجه‌گیری
در نهايت این تحقیق به نتایج ذیل دست می‌یابیم:
۱. امام ابوحنیفه رحمه‌الله، امامِ جرح و تعدیل و در عرصه احادیث، شخصیتی ثقه و مورد اعتماد است.
۲. اکثریت علما بر امامت امام ابوحنیفه رحمه‌الله اقرار داشته و معترف‌اند که ایشان بر قرآن و سنت تسلط کامل داشتند؛ وی با صحابه و کبارِ تابعین دیدار نموده است، همان تابعینی که مستقیماً از یاران رسول‌الله صلی‌الله علیه وسلم کسب فیض کرده بودند.
۳. کسانی که بر امام ابوحنیفه رحمه الله جرح وارد کرده‌اند، جرح آن‌ها مفسّر (تبیین شده با دلیل) نیست، بلکه جرح صورت گرفته بر ایشان به دو نوع است:
·جرحِ اَقران (هم‌عصران) که اعتبار علمی ندارد.
·جرحی که بر پایه تعصب مذهبی بنا شده و فاقد اعتبار است.
۴. در آثار و مصادر حدیثی، ۱۵ مسند به امام ابوحنیفه رحمه‌الله منسوب و از ایشان روایت شده است.
۵. مسانید ابوحنیفه رحمه الله نزد محدثان از جایگاه والایی برخوردار است؛ راویانِ (رجال) مسانید ایشان همگی از ثقات هستند، مگر تعداد بسیار اندکی که تعدادشان انگشت‌شمار است.
۶. احادیث ضعیفِ منسوب به ابوحنیفه رحمه الله، دارای شواهد و متابعاتی هستند که موجب تقویت آن‌ها گشته و لزوماً در دین ریشه در یک اصل دارند.
۷. علما به مسانید منسوب به امام ابوحنیفه رحمه‌الله توجه ویژه‌ای مبذول داشته و بر آن‌ها شرح یا تلخیص نگاشته‌اند که این خود بر ارزش و اهمیت این مصادر دلالت صریح دارد.
پیشنهادها
به نهادهای تحقیقی و مراکز آموزشی توصیه می‌شود جهت تبیین ابعاد مختلف شخصیتی امام ابوحنیفه رحمه‌الله وسایر علما، فراخوانِ مقالات تحقیقی برگزار نمایند.
به محققان و تحقیقگران پیشنهاد می‌گردد پیرامون زوایای دیگر زندگی امام ابوحنیفه رحمه‌الله تحقیق کنند تا جامعه از سایر ابعاد شخصیتی ایشان به‌طور کامل آگاه شود.
از امارت اسلامی تقاضا می‌گردد تا جهت چاپ آثار تحقیقی و مصادر مربوط به سلف صالحين، بودجه خاصي اختصاص دهد تا این آثار به زیور طبع آراسته گردند.
به خوانندگان عام توصیه می‌شود که تحت تأثیر تبلیغات مسموم دشمنان اسلام علیه سلف صالحين قرار نگیرند و در مورد زندگی و سیرت اسلاف خویش، معلومات دقیق و مستند کسب نمایند.
۳. الأنساب للسمعاني – الإمام أبي سعد عبد الكريم بن محمد بن منصورالتميمي – تحقيق الشيخ عبد الرحمن المعلمي اليماني – ط دائرة المعارف العثمانية بالهندحيدرآباد – ۱۳۸۲هـ.
۴. تاريخ بغداد للخطيب البغدادي- أبي بكر أحمد بن علي -ط دارالكتب العلمية – بيروت – لبنان سنة ۱۹۶۳م.
۵. تاريخ جرجان للسهمي – أبي القاسم حمزة بن يوسف بن إبراهيم السهمي الجرجاني الحافظ – الطبعة الثانية .ط .عالم الكتب ببيروت ۱۴۰۱ هـ.
۶. تذكرة الحفاظ للذهبي أبى عبدالله شمس الدين – ط دار إحياء التراث العربي – عام ۱۹۷۵م.
۷. جامع مسانيد أبي حنيفة للخوارزمي – أبي المؤيد محمد بن محمود تصوير دار الكتب العلمية، بيروت، بدون تاريخ، عن طبعة قديمة بدون تاريخ.
۸. الجرح والتعديل لابن أبي حاتم الرازي- أبي محمد عبد الرحمن ابن أبي حاتم محمد بن إدريس -طبع دار الكتب العلمية، بيروت، عام ۱۹۷۳م.
۹. الجواهر المضية في طبقات الحنفية تأليف محي الدين أبي محمد عبد القادر بن محمد بن محمد بن نصرالله بن سالم ابن أبي الوفاء القرشي الحنفي .ط عيسى البابي بمصر، ۱۳۹۸هـ.
۱۰. الدرر الكامنة في أعيان المائة الثامنة لابن حجر، تحقيق محمد سيدجاد الحق ط دار الكتب الحديثة بمصر سنة ۱۹۶۷م.
۱۱. سنن أبي داود السجستاني داود بن سليمان بن الأشعث -مع معالم السنن للخطابي، تعليق عزت عبيد الدعاس، ط سوريا – حمص – عام ۱۳۸۸ هـ.
۱۲. سنن البيهقي (السنن الكبرى) ط دائرة المعارف النظامية بحيدرآباد، الدكن بالهند عام ۱۳۴۴ هـ الأولى.
۱۳. سنن الترمذي (الجامع الصحيح) للترمذى أبى عيسى محمد ابن عيسى بن سورة، تحقيق أحمد محمد شاكر، ط دارالكتب العلمية، بيروت ۱۳۸۸هـ.
۱۴. سنن الدارقطنى على بن عمر الدارقطنى، تحقيق عبد اليماني، ط دار المحاسن بالقاهرة، الطبعة الأولى.
۱۵. سنن الدارمی عبد الله محمد – تحقيق فواز أحمد الزمرلي ط دارالريان للتراث بالقاهرة، وبيروت لبنان، ۱۴۰۷هـ.
۱۶. سنن النسائي بشرح السيوطي مع حاشية السندي تحقيق عبد الفتاح أبو غدة، مطبعة دار البشائر الإسلامية، بيروت ۱۹۳۰م.
۱۷. سير أعلام النبلاء لشمس الدين الذهبي، تحقيق شعيب الأرناؤوط، مؤسسة الرسالة، بيروت، عام ۱۴۰۵هـ.
۱۸. شذرات الذهب في أخبار من ذهب لابن العماد الحنبلي – أبي الفلاح عبد الحي بن العماد ط دار الفكر، بيروت ۱۹۷۹م.
۱۹. صحيح مسلم أبي الحسين مسلم بن الحجاج القشيري، ط عيسى الحلبي بالقاهرة، بتحقيق فؤاد عبد الباقي، سنة ۱۳۸۵ هـ.
۲۰. الصلة لابن بشكوال – أبي القاسم خلف بن عبد المطلب . ط الدار المصرية للتأليف والترجمة.
۲۱. الضوء اللامع لأهل القرن التاسع للسخاوي، شمس الدين محمد بن عبدالرحمن – طبع دار مكتبة الحياة – بيروت . تصوير عن طبعة ۱۳۱۳ هـ.
۲۲. طبقات الحفاظ للسيوطي – جلال الدين عبد الرحمن بن أبي بكر – تحقيق علي محمد عمر، ط مطبعة الاستقلال الكبرى، ط الأولى ۱۳۹۳هـ.
۲۳. فهرست المخطوطات، مكتبه احمد الثالث بتركيا، الفتاوى بزازيه المشهوره للبزازي . شرح مختصر القدوري، مناسك الحج ، مناقب ابي حنيفه.
۲۴. فهرست المكتبة الظاهرية، اصدار المكتبة و طبع باشراف المجلس الاعلى لمجمع اللغة العربية بدمشق.
۲۵. قواعد في علوم الحديث للتهانوي- ظفر أحمد العثماني- تحقيق عبد الفتاح أبو غدة، ط دار المطبوعات الإسلامية – حلب سوريا ۱۹۷۲م.
۲۶. كشف الظنون لحاجي خليفة – مصطفى بن عبد الله – ط دار الفكر، بيروت، عام ۱۹۶۰م.
۲۷. لسان الميزان لابن حجر شهاب الدين أحمد بن علي ط دار الفكر بيروت، ۱۹۶۲م.
۲۸. مجمع الزوائد ومنبع الفوائد للهيثمي – نور الدين علي بن أبي بكر الهيثمي، ط دار الكتاب اللبناني، بيروت ۱۴۰۷هـ.
۲۹. المستدرك على الصحيحين للحاكم النيسابوري مع التلخيص للذهبي ط. دار المعرفة، بيروت، لبنان (مصورة عن الطبعة الهندية).
۳۰. مسند أبي حنيفة برواية الحصكفي تحقيق صفوة السقاط ، مكتبة ربيع -حلب – سوريا، ۱۳۸۲ هـ.
۳۱. مسند احمد، أبو عبد الله أحمد بن محمد بن حنبل بن هلال بن أسد الشيباني، المحقق: شعيب الأرنؤوط – عادل مرشد، وآخرون، إشراف: د عبد الله بن عبد المحسن التركي، الناشر: مؤسسة الرسالة، الطبعة الأولى، ۱۴۲۱ هـ – ۲۰۰۱ م.
۳۲. المصنف لابن أبي شيبة – عبدالله بن محمد بن أبي شيبة الكوفي العبسي – تحقيق عبد الخالق الأفغانی، ط دار الفكر، بيروت، ۱۴۰۵هـ.
۳۳. المصنف لعبد الرزاق ، تحقيق حبيب الرحمن الأعظمي، ط المكتب الإسلامي، بيروت، لبنان ۱۳۹۵هـ.
۳۴. المعجم الكبير للطبراني – أبي القاسم سليمان بن أحمد، تحقيق حمدي عبد المجيد السلفي عام ۱۹۸۵م، بغداد.
۳۵. معجم المؤلفين تأليف عمر رضا كحالة، ط دار إحياء التراث العربي، بيروت، عام ۱۳۷۶هـ.
۳۶. مكانة الامام ابى حنيفه بين المحدثين، دوکتور محمد قاسم عبده الحارثي، جامعه الدراسات الاسلاميه پاکستان.
۳۷. ميزان الاعتدال للذهبي، تحقيق على محمد البجاوی، ط عيسى ط الأولى، ۱۳۸۲هـ.
