الگوی تربیت الهی در خانواده انبیا‌‌ علیهم‌السلام «بخش: ۱۱۱»

نویسنده: عبدالحی لیان

الگوی تربیت الهی در خانوادۀ انبیاء^{علیهم‌الصلاةو‌السلام}

بخش صدویازدهم

رهنمود‌های تربیتی داستان لقمان حکیم ^{علیه‌السلام}

رهنمودبیست و سوم: تعادل در رفتارهای ظاهری انسان، ارتباطی تنگاتنگ با تعادل روانی و درونی او دارد

الله متعال سخن لقمان حکیم ^{علیه‌السلام} برای فرزندش را این‌گونه حکایت می‌کند: «وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ إِنَّ أَنكَرَ الْأَصْوَاتِ لَصَوْتُ الْحَمِيرِ»^[1]؛ ترجمه: و در راه رفتنت میانه‌رو باش، و از صدای خود بکاه؛ زیرا ناپسندترین صداها، صدای مرکب‌هاست.

خداوندمتعال در این آیه، انسان را به مراقبت از رفتارهای ظاهری خود فرا می‌خواند و او را به آداب راه رفتن و آداب سخن گفتن راهنمایی می‌کند. این دو ادب از موضوعاتی هستند که قرآن کریم در موارد متعدد به آن‌ها توجه خاص داشته است.

ادب نخست: «وَاقْصِدْ فِي مَشْيِكَ»؛

فرمایش خداوندمتعال: «و در راه رفتنت میانه‌رو باش»، معانی گوناگونی را در بر می‌گیرد؛ از جمله:

منظور، میانه‌روی در راه رفتن است؛ نه آن‌چنان تند که شتاب‌زدگی از آن پیداست و نه آن‌قدر آهسته که نشانۀ سستی و بی‌حالی باشد. انسان باید با وقار و اعتدال گام بردارد؛ نه مانند افراد ناتوان و بی‌رمق حرکت کند و نه با جهش و تکبر گام بردارد.

روزی حضرت عمر ^{رضی‌الله‌عنه} مردی را دید که خود را به ضعف و ناتوانی زده بود، فرمود: دین ما را با این حالتِ ساختگی، بی‌رمق و مرده جلوه نده؛ خدا تو را بمیراند!.^[2]

بار دیگر مردی را دید که سرش را بیش از حد پایین انداخته بود، فرمود: سرت را بلند کن؛ اسلام دین بیماری و ضعف نیست.^[3]

عبدالله بن مسعود ^{رضی‌الله‌عنه} نیز می‌فرمود: صحابه ^{رضی‌الله‌عنهم‌اجمعین} از دو شیوه نهی می‌کردند: از دویدن و شتاب‌زدگیِ یهود و از راه رفتنِ سست و بی‌حالِ نصارا؛ بلکه راه رفتن باید میان این دو باشد.^[4]

بنابراین، مقصود از «قصد» در این آیه، اعتدال، میانه‌روی، وقار و آرامش در راه رفتن است.

یکی دیگر از معانی «قصد» آن است که حرکت و تلاش انسان هدفمند باشد؛ یعنی راه رفتن و فعالیت او برای رسیدن به هدفی مشخص، مقصودی ارزشمند و کاری سودمند باشد، نه اینکه عمر خود را بی‌هدف و سرگردان در زندگی سپری کند. انسان خردمند همواره در پی کاری مفید و هدفی بلند است.^[5]

خداوند متعال می‌فرماید: «أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ»^[6]؛ ترجمه: آیا گمان کردید که شما را بیهوده آفریده‌ایم و به سوی ما بازگردانده نخواهید شد؟.

ادب دوم: «وَاغْضُضْ مِن صَوْتِكَ»؛

کاستن از صدا، نشانۀ ادب، اعتمادبه‌نفس و اطمینان انسان به درستی و استحکام سخن خویش است. معمولاً کسی‌که با فریاد و خشونت سخن می‌گوید، یا از ادب کافی برخوردار نیست، یا نسبت به ارزش سخن یا شخصیت خود تردید دارد و می‌کوشد این ضعف را با تندی و بلند کردن صدا پنهان سازد.^[7]

حکمت این دستور آن است که صدای معتدل برای گوینده آراسته‌تر و برای شنونده دلپذیرتر و فهم سخن را آسان‌تر می‌سازد.^[8]

بلند کردن صدا بدون هیچ فایده‌ای، نشانۀ تندی، بی‌خردی و بی‌انضباطی است؛ اما اگر برای مصلحتی مانند خطبه، تعلیم، رساندن صدا به افراد دور یا خطاب به جمعیت زیاد باشد، مشمول این نهی نیست.

حضرت جابر بن عبدالله ^{رضی‌الله‌عنه} روایت می‌کند: هرگاه رسول خدا ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} خطبه می‌خواندند، چشمان‌شان سرخ می‌شد، صدای‌شان اوج می‌گرفت و حالت جدیت و اهتمام در ایشان آشکار می‌شد؛ گویی فرمانده‌ای است که لشکری را از حملۀ قریب‌الوقوع دشمن بیم می‌دهد.^[9]

بنابراین، گاهی بلند کردن صدا برای تحقق مصلحت، امری مشروع و بلکه لازم است.

احتمال دیگری نیز در معنای این آیه وجود دارد و آن اینکه دستور به پایین آوردن صدا، در حقیقت دعوت به دوری از مشاجره، نزاع و جدال‌های بیهوده است؛ زیرا چنین رفتارهایی معمولاً انسان را به فریاد کشیدن یا رسوا شدن در میان مردم وامی‌دارد.^[10]

بلند کردن صدا در جایی که سودی ندارد، پسندیده نیست و از مصادیق صدای ناپسند به شمار می‌رود؛ زیرا اگر این کار پسندیده بود، خداوندمتعال آن را به صدای مَرکب تشبیه نمی‌کرد. همچنین بلندی صدا، به‌خودی‌خود موجب هیبت و احترام نمی‌شود؛ وگرنه مرکب به سبب صدای بلندش، باهیبت‌ترین حیوان بود.^[11]

تشبیه کسانی که بی‌دلیل صدای خود را بلند می‌کنند به مرکب، و همانند دانستن صدای آنان با عرعر مرکب، از شدیدترین شیوه‌های نکوهش در قرآن است و نشان می‌دهد که خداوند تا چه اندازه این رفتار را ناپسند می‌شمارد.^[12]

سید قطب ^{رحمه‌الله} در توضیح این تشبیه می‌گوید: سبک بیان قرآن، این رفتار (بلند کردن بی‌دلیل صدا) را در قالب تصویری زشت، نفرت‌انگیز و خنده‌آور به نمایش می‌گذارد؛ آنجا که می‌فرماید: همانا ناپسندترین صداها، صدای مرکب‌هاست. این تعبیر، صحنه‌ای را در ذهن ترسیم می‌کند که هم مایۀ تمسخر است و هم احساس نفرت را برمی‌انگیزد؛ ازاین‌رو، انسان صاحب ذوق و احساس، پس از تصور این تصویر هنرمندانۀ قرآنی، دیگر رغبتی به بلند کردن بی‌دلیل صدای خود نخواهد داشت.^[13]

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی