تحلیل و نقد مدرنیزم (نوگرایی) در پرتو اسلام «بخش یازدهم»

نویسنده: مهاجر عزیزی

تحلیل و نقد مدرنیزم (نوگرایی) در پرتو اسلام

بخش یازدهم

در دوران درخشان حضور مسلمانان در اندلس، تمدنی بی‌نظیر در تاریخ بشری شکل گرفت و مسلمانان دستاوردهای زیادی را در عرصه‌های گوناگون به جهانیان عرضه داشتند. اینک به مهم‌ترین این پیشرفت‌ها اشاره می‌کنیم:

۱. شکوفایی علمی و تأسیس مراکز علمی

مسلمانان کتاب‌خانه‌های بزرگ، پوهنتون‌ها و مدارس پیشرفته‌ای تأسیس کردند؛ از جمله:

– پوهنتون قرطبه که از بزرگ‌ترین مراکز علمی آن زمان در اروپا به‌شمار می‌رفت.

– مدرسه و قصر الزهراء که محلی برای تربیت علما و دانشمندان در علوم مختلف بود.

۲. پیشرفت در علوم طبیعی و تجربی

دانشمندان مسلمان در علوم مختلف سرآمد روزگار خود شدند:

– در طبابت: ابن زهر، الزهراوی، ابن رشد و دیگران کتاب‌هایی نگاشتند که تا قرون متمادی در اروپا تدریس می‌شد.

– در ریاضیات: مسلمانان مفهوم صفر، جبر و عددنویسی هندی را به اروپا انتقال دادند.

– در نجوم، شیمی، فیزیک و فلسفه: رصدخانه‌ها و ابزارهای دقیق ساختند و تفکر علمی را بنیان نهادند.

۳. معماری اسلامی باشکوه

مسلمانان آثاری ماندگار در عرصۀ معماری پدید آوردند، از جمله:

– مسجد جامع قرطبه با آن مناره‌ها و قوس‌های تماشایی؛

– قصر الزهراء در نزدیکی قرطبه؛

– و کاخ الحمرا در غرناطه که تا امروز از عجایب هنری جهان شمرده می‌شود.

۴. شکوفایی ادب و هنر

در اندلس شعر، ادب و فلسفه به اوج خود رسید. اندلس شاعران، ادیبان و فلاسفه‌ای پرورش داد که نه‌تنها در جهان اسلام؛ بلکه در اروپا نیز الهام‌بخش بودند.

۵. ترقی کشاورزی و اقتصاد

مسلمانان نظام‌های پیچیده‌ای برای آبیاری و کشاورزی ابداع کردند. گیاهان و درختانی از شرق وارد نمودند و صنایع گوناگونی چون: پارچه‌بافی، سفال‌سازی و فلزکاری را به اوج رساندند.

۶. عدالت اجتماعی و همزیستی مسالمت‌آمیز

در سایۀ تمدن اسلامی، عدالت، آزادی مذهبی و نظام قضاوتی پیشرفته برقرار بود، یهودیان و مسیحیان در کنار مسلمانان زندگی می‌کردند و در امور علمی و اقتصادی مشارکت داشتند.

اروپاییان از همین تمدن درخشان بهره بردند، جوانان اروپایی برای تحصیل به اندلس می‌آمدند و علوم، فرهنگ، تهذیب، بهداشت و فنون زندگی شهری را از مسلمانان می‌آموختند؛ در حالی‌که پیش از آن، در جنگل‌ها زندگی می‌کردند و از مظاهر تمدن بی‌خبر بودند.

افسوس که امروز همان تمدنی که تمدن غرب بر شانه‌های آن قد برافراشت، مورد تهمت و ناسپاسی قرار می‌گیرد. مسلمانانی که روزگاری معلم تمدن و مدنیت بودند، اکنون متهم به عقب‌ماندگی شده‌اند و اسلام که چراغ عقل، عدالت، علم و انسانیت را برافروخت، متهم به عقب‌گرد و ضدیت با پیشرفت معرفی می‌شود. این نه‌تنها جفای تاریخی؛ بلکه خیانت به حقیقت است.

د. پیشرفت و دستاوردهای مسلمانان در عرصۀ نظامی

مسلمانان در عرصۀ نظامی نیز پیشرفت‌های چشم‌گیری داشتند و تدبیرها و اختراعات فراوانی را در این زمینه ارائه نمودند. در ادامه، به برخی از این دستاوردها اشاره می‌کنیم:

۱. تدبیر خندق در غزوۀ احزاب:

در غزوۀ احزاب، زمانی‌که قبایل مختلف برای حمله به مدینه متحد شده بودند، پیامبر اکرم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} با اصحاب خود مشورت فرمود. حضرت سلمان فارسی ^{رضی‌الله‌عنه} پیشنهاد داد تا گرداگرد مدینه خندق‌هایی عمیق حفر شود؛ این شیوۀ دفاعی پیش از آن در میان عرب سابقه نداشت. پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} این تدبیر را پذیرفت و خود در اجرای آن شرکت نمود.[1]

۲. استفاده از ابزارهای جنگی پیشرفته در غزوۀ طائف:

در غزوۀ طائف، رسول اکرم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} به مشورت حضرت سلمان ^{رضی‌الله‌عنه}، از دو نوع سلاح جنگی بهره گرفت: منجنیق (که در دوران معاصر معادل توپخانه است) و دبابه (که می‌توان آن را پیش‌نمونه‌ای از تانک امروزی دانست) بنابر برخی روایات، خود سلمان ^{رضی‌الله‌عنه} این ابزارها را ساخته بود.[2]

۳. اعزام برای فراگیری صنایع نظامی:

روایت شده است که پیامبر اکرم ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} دو تن از یاران خود، «عروه بن مسعود» و «غلید بن مسلمه» را به شهر صنعتی جَرش (در شام، سوریۀ کنونی) فرستاد تا صنعت ساختن ابزارهایی چون دبّابه، منجنیق و صَبُور (نوعی وسیلۀ جنگی زره‌پوش) را فراگیرند. صبور ابزاری شبیه تانک‌های امروزی بود که در ارتش روم باستان کاربرد داشت.[3]

 ۴. تاکتیک پنهان‌کاری در شب‌هنگام:

در جنگ ذات‌السلاسل، حضرت عمرو بن عاص ^{رضی‌الله‌عنه} برای نخستین‌بار این تاکتیک را اجرا کرد که لشکر اسلام شب‌ها آتش روشن نکند؛ وقتی پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} از علت این کار پرسیدند، عمرو گفت: «تعداد ما اندک بود. ترسیدم دشمن از طریق نور آتش از قلت ما آگاه شود و حمله نماید.» پیامبر ^{صلی‌الله‌علیه‌وسلم} این تدبیر را تأیید نموده و سپاس خدای متعال را بجا آوردند.[4]

یکی از دیگر دستاوردهای مهم مسلمانان در عرصۀ نظامی، استفاده از تاکتیک‌ها و استراتژی‌های گوناگون جنگی بود. مسلمانان در جنگ‌ها از سه روش اصلی بهره می‌بردند:

۱. جنگ چریکی و غافلگیرانه که در نبردهایی مانند بدر، موته و یرموک به‌خوبی از آن استفاده کردند.

۲. حرکت‌های سریع و سبک‌بار مانند استفاده از سواره‌نظام چابک که در فتوحات شام، ایران، شمال آفریقا، اندلس و ماوراءالنهر بسیار مؤثر واقع شد.

۳. بهره‌گیری از شرایط طبیعی مثل کوه، باد، شب، آب و دیگر عوامل طبیعی در طراحی و اجرای عملیات‌های نظامی.

از دیگر نشانه‌های پیشرفت مسلمانان در عرصۀ نظامی می‌توان به ساخت قلعه‌ها، شهرهای نظامی و خندق‌ها اشاره کرد. شهرهایی مانند فسطاط (در مصر)، بصره، کوفه و سمرقند به‌عنوان پایگاه‌های نظامی تأسیس شدند؛ که خود نوعی نوآوری و پیشرفت در آن زمان به‌شمار می‌رفت.

همچنین مسلمانان در ساخت تجهیزات جنگی نیز پیشرفت‌های زیادی داشتند، آنان در دوره‌های مختلف از خلافت راشده تا خلافت عثمانی و دولت بابری هند، ابزارهایی مانند منجنیق، دبابه (تانک ابتدایی)، آتش‌افکن، نردبان جنگی، زره‌های حلقه‌دار، شمشیرهای دمشقی، کمان‌های پیشرفته و ناوگان‌های دریایی و کشتی‌های جنگی ساختند.

از این مطالب روشن می‌شود که اسلام نه‌تنها مانع پیشرفت نیست، بلکه پیروانش را به نوآوری و پیشرفت تشویق می‌کند؛ بنابراین، برخلاف باورها و تبلیغ‌های پوچ و مزخرف مدرنیزم‌های غربی، اسلام دینی است که با تمدن، پیشرفت و توسعه هم‌سو و همراه است.

ادامه دارد…

بخش قبلی | بخش بعدی