یکی از خصوصیات برجسته و در عین حال شگفتانگیز قرآن کریم، هماهنگی کامل و نبود هیچ نوع تناقض در آن است؛ آن هم درحالیکه این کتاب الهی در مدت زمانی طولانی و در شرایط متنوع و گاه کاملاً متفاوت اجتماعی، سیاسی و فرهنگی نازل شده است. قرآن کریم برخلاف بسیاری از آثار مکتوب بشری که در یک زمان مشخص و در شرایط نسبتاً ثابت نوشته میشوند، طی بیش از بیست سال و در جریان تحولات گستردۀ جامعۀ اسلامی بر قلب پیامبر اسلام صلیاللهعلیهوسلم نازل گردید. با وجود این جریان تدریجی و طولانی، در سراسر قرآن کریم کوچکترین تعارض، تناقض یا ناهماهنگی در محتوا، هدف یا ساختار مشاهده نمیشود.
این خصوصیت از دیدگاه اندیشمندان اسلامی نه تنها نشانهای از اعجاز قرآن کریم، بلکه دلیلی عقلانی بر الهی بودن منشأ آن به شمار میآید. خود قرآن کریم نیز به این حقیقت اشاره کرده و انسانها را به تدبر در آن فراخوانده است. خداوند متعال میفرماید: «أَفَلَا يَتَدَبَّرُونَ ٱلقُرءَانَ وَلَو كَانَ مِن عِندِ غَيرِ ٱللَّهِ لَوَجَدُواْ فِيهِ ٱختِلَٰفا كَثِيرا»[1]؛ ترجمه: «آیا غور نمیکنند در قرآن و اگر میبود از جانب غیر خدا البته مییافتند در آن تفاوتی بسیار.»
بر اساس این آیه، نبود اختلاف و ناسازگاری در قرآن نشانهای روشن از الهی بودن آن است. اگر این کتاب از سوی غیر خداوند نازل شده بود، بیتردید در آن اختلافات فراوانی دیده میشد. ازاینرو، بررسی مسئلۀ عدم اختلاف در قرآن کریم، یکی از مهمترین مباحث در بخش علوم قرآنی و الهیات اسلامی محسوب میشود.
نزول تدریجی قرآن کریم و زمینههای احتمالی بروز اختلاف
یکی از نکات مهم در فهم این خصوصیت قرآن کریم، توجه به نحوۀ نزول آن است. قرآن کریم به صورت تدریجی و در مدت بیست و سه سال نازل شده است. این نزول تدریجی با رویدادهای مختلف زندگی مسلمانان و مراحل گوناگون دعوت اسلامی ارتباط مستقیم داشت. گاه آیاتی در جواب به سؤالات مردم نازل میشد، گاه برای حل مسائل اجتماعی و حقوقی جامعه، و گاه نیز در ارتباط با حوادث مهمی مانند جنگها، معاهدات یا تحولات سیاسی.
در این مدت طولانی، جامعۀ اسلامی از مرحلهای بسیار ابتدایی و ضعیف در مکۀ مکرمه به مرحلۀ تشکیل یک دولت و جامعۀ منظم در مدینۀ منوره رسید. در مکۀ مکرمه مسلمانان در اقلیت بودند و با فشار، تحقیر و شکنجه روبهرو میشدند؛ درحالیکه در مدینۀ منوره آنان صاحب قدرت سیاسی و اجتماعی شدند و مسئولیت ادارۀ جامعه را بر عهده گرفتند.
در چنین شرایطی، اگر متنی توسط یک انسان و در طول این سالها نگاشته میشد، احتمال بروز ناسازگاری در آن بسیار زیاد بود. تغییر شرایط اجتماعی، تحول در دیدگاهها، تأثیر احساسات و فشارهای بیرونی، همگی عواملی هستند که معمولاً باعث تغییر مواضع و بروز تناقض در آثار انسانی میشوند. حتی بسیاری از اندیشمندان و نویسندگان بزرگ نیز در آثار مختلف خود دچار تغییر نظر یا اختلاف در دیدگاهها شدهاند.
اما قرآن کریم با وجود آنکه در چنین شرایط متغیری نازل شد، از آغاز تا پایان دارای انسجامی کامل و هماهنگی عمیق در معنی، هدف و پیام است. این خصوصیت سبب شده است که بسیاری از محققین قرآن کریم، آن را یکی از مهمترین جلوههای اعجاز این کتاب الهی بدانند.
عبارت «اختلافًا کثیرًا» در آیۀ کریمه
در آیۀ یادشده، خداوند متعال عبارت «اختلافاً کثیراً» را به کار برده است. این تعبیر نشان میدهد که اگر قرآن کریم ساختۀ ذهن بشر میبود، نه تنها اختلافات جزئی، بلکه تناقضها و ناسازگاریهای فراوانی در آن مشاهده میشد. مفهوم اختلاف در اینجا تنها به معنای تفاوت لفظی یا تنوع در شیوۀ بیان نیست، بلکه شامل هرگونه ناسازگاری در معنی، محتوا و جهتگیری نیز میشود.
این اختلافات میتوانست در بخشهای مختلفی ظاهر شود. برای مثال، ممکن بود در موضوعات اعتقادی مانند توحید، نبوت یا معاد تناقضهایی دیده شود؛ یا در احکام و قوانین اجتماعی اختلافاتی پدید آید. همچنین ممکن بود در مواضع اجتماعی و سیاسی قرآن کریم تغییرات متناقضی رُخ دهد، به گونهای که پیام کلی آن دچار دگرگونی شود.
در آثار بشری چنین اختلافاتی به وضوح دیده میشود. نویسندهای که در جوانی نظری خاص دارد، ممکن است در سالهای بعد دیدگاه متفاوتی پیدا کند. همچنین شرایط سیاسی و اجتماعی میتواند بر مواضع فکری نویسندگان تأثیر بگذارد. اما در قرآن کریم، با وجود فاصلۀ زمانی طولانی میان نزول آیات و تغییرات گسترده در شرایط جامعه، چنین اختلافاتی مشاهده نمیشود.
وحدت موضوع و هدف در سراسر قرآن کریم
یکی دیگر از جلوههای هماهنگی قرآن کریم، وحدت موضوعی و هدفمند بودن پیام آن است. هرچند قرآن کریم به موضوعات متعددی میپردازد -از مسائل اعتقادی و اخلاقی گرفته تا احکام اجتماعی، تاریخی و تربیتی- اما همۀ این موضوعات در نهایت به یک هدف مرکزی بازمیگردند: هدایت انسان به سوی توحید، عدالت، و کمال معنوی.
در آیات مکی که در آغاز دعوت اسلامی نازل شدند، بیشتر بر موضوعاتی مانند توحید، ایمان به خداوند، معاد، مسئولیت انسان و اصلاح اخلاقی تأکید شده است. این آیات در شرایطی نازل شدند که جامعۀ عرب گرفتار شرک، بیعدالتی و انحطاط اخلاقی بود و نیازمند تحول فکری و معنوی عمیقی به شمار میرفت.
در دورۀ مدنی نیز که جامعۀ اسلامی شکل گرفت و نیاز به قوانین اجتماعی و سیاسی پدید آمد، قرآن کریم احکام مربوط به عبادات، معاملات، حقوق خانواده، عدالت اجتماعی، جهاد، مبارزه و روابط بینالملل را بیان کرد. با وجود این تفاوت در موضوعات، پیام اساسی قرآن کریم تغییر نکرد و همچنان بر محور توحید، عدالت و تزکیۀ انسان باقی ماند.
به بیان دیگر، تنوع موضوعات در قرآن کریم نه نشانۀ پراکندگی، بلکه نشاندهندۀ جامعیت و هماهنگی در نظام هدایت الهی است. همۀ این تعلیمات در یک چارچوب فکری منسجم قرار دارند و در جهت تحقق هدفی واحد حرکت میکنند.
