نویسنده: دوکتور نورمحمد محبی
قرآن؛ معجزه‌ای فراتر از زمان
بخش صدوپانزدهم
اعجاز تأثیر فشار جوّی بر انسان در پرتو اکتشافات علمی
قرآن کریم نه‌تنها کتاب هدایت و تربیت انسان است، بلکه در لابه‌لای آیات آن، اشارات دقیق و شگفت‌انگیزی به پدیده‌های طبیعی و قوانین علمی نیز دیده می‌شود.
این اشارات، در بسیاری موارد، قرن‌ها پیش از کشف آن‌ها توسط علم بشری بیان شده‌اند و امروزه به‌عنوان جلوه‌هایی از اعجاز علمی قرآن کریم مطرح می‌گردند.
یکی از این موارد، آنست که در آن، حالت روحی و روانی انسانِ دور از هدایت، به حالت کسی تشبیه شده که به آسمان صعود می‌کند:
«فَمَن يُرِدِ ٱللَّهُ أَن يَهدِيَهُۥ يَشرَح صَدرَهُۥ لِلإِسلَٰمِ وَمَن يُرِد أَن يُضِلَّهُۥ يَجعَل صَدرَهُۥ ضَيِّقًا حَرَجا كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِي ٱلسَّمَآءِ»[1]؛ ترجمه: «پس هرکه را که بخواهد خدا که هدایت کند به او کشاده می‌کند سینۀ او را برای قبول اسلام و کسی را که بخواهد گمراه کندش می‌گرداند سینۀ او را تنگ بی‌نهایت تنک گویا به تکلف بالا می‌رود در آسمان.»
این تشبیه، در نگاه نخست، یک تصویر بلاغی به نظر می‌رسد؛ اما با پیشرفت علوم، ابعاد علمی دقیق آن نیز آشکار شده است.
تفسیر قدیمی آیه
مفسران پیشین، با توجه به محدودیت‌های علمی زمان خود، این آیه را به‌صورت تمثیلی تفسیر کرده‌اند.
چنانکه امام فخر رازی رحمه‌الله می‌نگارد: «في كيفية هذا التشبيه وجهان الأول كما أن الإنسان إذا كلف الصعود إلى السماء ثقل ذلك التكليف عليه وعظم وصعب عليه وقويت نفرته عنه فكذلك الكافر يثقل عليه الإيمان وتعظم نفرته عنه. والثاني أن يكون التقدير أن قلبه ينبو عن الإسلام ويتباعد عن قبول الإيمان فشبه ذلك البعد ببعد من يصعد من الأرض إلى السماء.»[2]؛ ترجمه: در کیفیت این تشبیه دو وجه بیان شده است: نخست آن‌که همان‌گونه که اگر انسان به بالا رفتن به سوی آسمان مکلف شود، این تکلیف برای او سنگین، بزرگ و دشوار می‌نماید و نفرت او از آن شدت می‌گیرد، به همین صورت نیز ایمان آوردن برای کافر سنگین بوده و گریزش از آن افزون می‌شود.
دوم آن‌که مقصود این است که دل او از اسلام دوری می‌گزیند و از پذیرش ایمان فاصله می‌گیرد، و این دوری به فاصلۀ کسی تشبیه شده است که از زمین به سوی آسمان صعود می‌کند.
اینگونه تفسیر، از نظر ادبی و معنایی کاملاً درست و قابل قبول است؛ اما تنها بخشی از حقیقت آیه را بیان می‌کند.
گشایش افق‌های جدید با پیشرفت علم
با پیشرفت علوم، به‌خصوص در زمینۀ فیزیک جوّ، طب هوافضا و پرواز، انسان توانست به ارتفاعات بالای جوّ زمین و حتی فضای بیرون از آن دست یابد. این پیشرفت‌ها، زمینه‌ای را فراهم کرد تا معنای دقیق‌تری از این آیۀ قرآن درک شود.
دانشمندان دریافتند که با افزایش ارتفاع از سطح زمین، تغییرات قابل‌توجهی در فشار جوّی و ترکیب هوا رخ می‌دهد که تأثیرات مستقیم و گاه خطرناکی بر بدن انسان دارد.
مفهوم فشار جوّی و تعادل آن در بدن انسان
فشار جوّی، فشاری است که هوا بر سطح زمین و بر بدن انسان وارد می‌کند. در سطح دریا، این فشار تقریباً معادل فشار ناشی از ستون ۷۶ سانتی‌متری جیوه[3] است.
بدن انسان به‌گونه‌ای آفریده شده است که فشار داخلی بدن (در ریه‌ها، خون و بافت‌ها) با فشار خارجی (جوّ) در حالت تعادل قرار دارد.
این تعادل برای عملکرد طبیعی اندام‌ها ضروری است. در شرایط عادی، انسان هیچ‌گونه احساس فشاری ندارد؛ زیرا این تعادل به‌صورت دقیق برقرار است.
ادامه دارد…
بخش قبلی | بخش بعدی
[1]. الأنعام: ۱۲۵.
[2]. تفسير الرازي = مفاتيح الغيب أو التفسير الكبير: ۱۳/۱۴۲.
[3]. جیوه یک فلز نقره‌ای براق و سنگین است که در دمای اتاق مایع است. با بعضی فلزات آلیاژ می‌سازد و در دماسنج، فشارسنج و استخراج طلا کاربرد دارد.
