دریاها از بزرگترین آیات الهی در پهنۀ آفرینشاند؛ جهانی زنده، پیچیده و منظم که در آن میلیونها قسم جاندار با نظامی دقیق و هدفمند زیست میکنند. مطالعۀ علمی ماهیان، نهتنها انسان را با شگفتیهای زیستی آشنا میسازد؛ بلکه پرده از جلوههای اعجازآمیز قدرت، علم و هدایت الهی برمیدارد. قرآن کریم بارها انسان را به تفکر در آیات آفاق و انفس فراخوانده و دریا و موجودات آن را نشانههایی روشن از ربوبیت الهی معرفی کرده است.
نهنگ؛ عظمت آفرینش در مقیاس کیهانی
از برجستهترین نشانههای عظمت الهی در دریاها، نهنگها هستند؛ بهخصوص نهنگ آبی که بزرگترین موجود زندهای است که تاکنون شناخته شده است، بر اساس برآورد بعضی دانشمندان، جمعیت نهنگهای آبی به بیش از صد و پنجاه هزار میرسد، وزن هر نهنگ آبی حدود صد و سی تُن و طول آن تا سی و پنج متر است.
اگر مجموع وزن این نهنگها محاسبه و بر جمعیت شش میلیاردی انسان تقسیم شود، سهم هر انسان بیش از چهار کیلوگرام خواهد بود؛ رقمی که تنها برای درک عظمت این مخلوق ذکر میشود.
رشد شگفتانگیز و سازگاری زیستی
نهنگ آبی پستاندار است و زندهزا، جنین آن در آغاز تنها یک سانتیمتر طول دارد، اما هنگام تولد به حدود هفت متر و دو تُن وزن میرسد، این نهنگ میتواند بیش از سی دقیقه زیر آب بدون تنفس بماند؛ در حالیکه انسان بیش از سه دقیقه تاب نمیآورد، راز این توانایی در شیوۀ ذخیرۀ اکسیجن نهفته است؛ اکسیجن در عضلات، خون و بافتها ذخیره میشود و تنها ده فیصد آن در شُشها باقی میماند.
مهاجرتهای جهانی و تنظیم حرارتی
نهنگ آبی از قطب شمال تا قطب جنوب و از آبهای یخزده تا خط استوا مهاجرت میکند. لایۀ چربی زیر پوست آن که گاه به یک متر میرسد، محافظی مؤثر در برابر سرمای شدید است و در آبهای گرم نازکتر میشود. این تنظیم دقیق، نمونهای روشن از سازگاری هدفمند در آفرینش است.
تغذیه و تسخیر الهی
نهنگ آبی در هر وعده تا چهار تُن غذا مصرف میکند، با وجود این عظمت، همان نظامهای زیستی که در بدن او وجود دارد، بهشکل کوچکتر در ماهیان ریز نیز دیده میشود، این هماهنگی شگفتانگیز، مصداق آیۀ شریفه است: «وَسَخَّرَ لَكُم مَّا فِي ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَمَا فِي ٱلأَرضِ جَمِيعا مِّنهُ»[1]ترجمه: «و مسخر کرده است برای شما آنچه در آسمانها و آنچه در زمین است همه را از نزد خود.»
بالهها و نظام هدایت و تعادل در ماهیان
بالهها؛ ابزار حرکت، تعادل و کنترل
ماهیها برای حرکت، توقف، تغییر مسیر و حفظ تعادل از بالهها بهره میگیرند، هر حرکت رو به جلو، کاهش سرعت، چرخش یا صعود و نزول در آب، با هماهنگی دقیق بالهها انجام میشود.
دستگاه سنجش فشار
خداوند متعال در بدن ماهی دستگاهی شگفت برای سنجش عمق قرار داده است، خط جانبی که از آبشش تا دم امتداد دارد، لولهای پُر از هواست که با تغییر فشار آب فشرده میشود، ماهی از این طریق میداند در چه عمقی قرار دارد؛ بینیاز از ابزار، قطبنما یا محاسبه.
تنظیم شناوری
ماهی میتواند با تولید و رهاسازی هوا در کیسۀ شناوری خود، بالا رود یا فرو رود، این هوا از غذای مصرفشده تولید میشود، چنین نظام دقیقی، جلوهای روشن از هدایت الهی در خلقت است.
بخش سوم: ماهی سالمون؛ معجزۀ هدایت در مهاجرت
بازگشت به زادگاه؛ معمای حلناشدنی علم
ماهی سالمون، از شگفتترین نمونههای هدایت الهی است، این ماهی در سرچشمۀ رودخانهها متولد میشود، به اقیانوس اطلس مهاجرت میکند، تا سواحل فرانسه میرسد؛ سپس هزاران کیلومتر راه را باز میگردد تا دقیقاً به همان رود و همان نقطۀ تولد خود برسد.
حتی انحراف یک درجهای، مسیر را به قارهای دیگر تغییر میدهد، این بازگشت دقیق، بدون نقشه، قطبنما یا فناوری، عقل بشری را مبهوت میسازد. قرآن کریم پاسخ این شگفتی را چنین بیان میکند: “قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعطَىٰ كُلَّ شَيءٍ خَلقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ”[2] ترجمه: «گفت (موسی) رب ما آن است که داد هر چیزی را صورتش سپس راه نمودش.»
ماهی ژلهای (هلامی)؛ جندی از جنود الهی
ساختار و سلاح زیستی
ماهی ژلهای بیش از هزار قسم دارد، بدن آن تا ۹۸ فیصد از آب تشکیل شده، فاقد مغز، چشم و گوش است؛ اما به مجسهایی سمی مجهز است که تا هشتاد سانتیمتر کش میشوند. با تماس اندک، میلیونها رشتۀ سمی آزاد شده و قربانی را فلج یا نابود میکند.
هجومهای رازآلود
هجوم گستردۀ این موجودات به سواحل اروپا، دانشمندان را درمانده کرده است، آنان منطق زیستی روشنی برای این مهاجرتها نمییابند؛ اما اهل ایمان، آن را در چارچوب مشیت الهی میفهمند: “ظَهَرَ ٱلفَسَادُ فِي ٱلبَرِّ وَٱلبَحرِ بِمَا كَسَبَت أَيدِي ٱلنَّاسِ”[3]ترجمه: «پدید آمد خرابی در بر و بحر به سبب آنچه که به عمل آورد دستهای مردم»
ماهی طبیب؛ اخلاق، درمان و نظم اجتماعی
در اعماق دریا، ماهی کوچکی وجود دارد که وظیفهاش درمان مریضیهای پوستی ماهیان بزرگ است، ماهیان بزرگ به او آسیب نمیزنند و حتی برای علاج، صف میکشند، این ماهی با منقار دقیق خود، انگلها و عفونتها را میخورد؛ غذایی که برای او نعمت است و برای دیگران علاج.
این همزیستی شگفت، قانونی نانوشته؛ اما جهانی دارد، قانونی که هیچ عقل بشری آن را وضع نکرده است. “هَٰذَا خَلقُ ٱللَّهِ فَأَرُونِي مَاذَا خَلَقَ ٱلَّذِينَ مِن دُونِهِۦۚ” [4] ترجمه:«این است آفرینش خدا پس بنماید مرا چه چیز آفریدهاند آنان که به جُز ویاند.»
التیام سریع زخمها؛ داروخانۀ الهی در دریا
مواد شفابخش طبیعی
جراحات ماهیان در زمانی بسیار کوتاه ترمیم میشود، تحقیقات نشان میدهد، بعضی ماهیان هنگام چسبیدن به زخم همنوعان خود، موادی ترشح میکنند که شامل عوامل انعقاد خون، انقباض عضلات و مواد چسبنده است. این مواد بهصورت هماهنگ عمل میکنند.
آزمایش این مواد بر زخم انسان، زمان ترمیم را از ده روز به سه روز کاهش داد، بدون عوارض جانبی، این هماهنگی، نشانهای آشکار از علم و حکمت الهی است.
ماهیان و مارهای برقی؛ انرژی در خدمت بقا
تولید برق زیستی
بعضی ماهیان توان تولید جریانهای الکتریکی تا بیش از ششصد ولت را دارند؛ جریانی مرگبار برای انسان، این برق از سلولهای شیمیایی خاصی تولید میشود که بهصورت سری به هم متصلاند و با فرمان مغز، همزمان تخلیه میشوند.
مار برقی آمازون
مار برقی که تا دو متر طول دارد، پنجصد ولت برق تولید میکند و میتواند شدت جریان را کنترل کند: هشدار، شناسایی یا حملۀ مرگبار، چنین دقتی در کنترل انرژی، عقل را به سجده میکشاند.
جمعبندی: تسبیح خاموش دریا
تمام این جلوهها -از نهنگ عظیم تا ماهی ژلهای، از سالمون مهاجر تا ماهی طبیب- نغمهای واحد را میسرایند: تسبیح خالق “وَإِن مِّن شَيءٍ إِلَّا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِۦ وَلَٰكِن لَّا تَفقَهُونَ تَسبِيحَهُم”[5]
ترجمه: «و نیست هیچ چیز؛ مگر به پاکی یاد میکند به ستایش او و لیکن شما فهم نمیکنید تسبیح ایشان را.»
این دعوتی است به بیداری عقل، زندهشدن قلب و بازگشت انسان به معرفت پروردگار؛ زیرا اعجاز، تنها در خرق عادت نیست، بلکه در نظم، هدایت و حکمت جاری در هر ذره از آفرینش است.قرآن این حقیقت را چنین بیان میفرماید: “تِلكَ ءَايَٰتُ ٱللَّهِ نَتلُوهَا عَلَيكَ بِٱلحَقِّ”[6] ترجمه:«این آیتهای الله است میخوانم آن را بر تو به راستی.»
“إِنَّ فِي خَلقِ ٱلسَّمَٰوَٰتِ وَٱلأَرضِ وَٱختِلَٰفِ ٱلَّيلِ وَٱلنَّهَارِ لَأٓيَٰتٖ لِّأُوْلِي ٱلأَلبَٰبِ”[7] ترجمه: «هر آینه در آفرینش آسمانها و زمین و آمد و شد شب و روز نشانهها است مر صاحبان خرد را.»
“فِي كُلِّ شَيْءٍ لَهُ آيَةٌ تَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ وَاحِدٌ” «و در هر چیزی نشانهای است که دلالت میکند او یکی است».[8]
