کبوتر نامهرسان و هجرتِ پرندگان؛ جلوههایی از اعجاز هدایت الهی در آفرینش
از دیر زمانی، انسان در برابر برخی پدیدههای طبیعی با شگفتی و سؤالات عمیق مواجه بوده است؛ پدیدههایی که نهتنها عقل تجربی را به تأمل وادار میکند، بلکه اُفُقهای ایمان و معرفت الهی را نیز میگشایند. از جملۀ این پدیدهها، توانایی خارقالعادۀ پرندگان در جهتیابی، انتقال پیام، و پیمودن مسافتهای طولانی است؛ قابلیتی که در حمام زاجل (کبوتر نامهرسان) و نیز در هجرت سالانۀ پرندگان به اوج خود میرسد. این بخش به بررسی این دو پدیده، با تأکید بر مفهوم «اعجاز هدایت الهی»، میپردازد.
کبوتر نامهرسان؛ نخستین شبکۀ ارتباطی در تاریخ بشر
در تاریخ تمدن اسلامی و بشری، حمام زاجل یا کبوتر پیامرسان، نقش برجستهای در انتقال اخبار و مکاتبات ایفاء کرده است. گزارشهای تاریخی نشان میدهد که «امیر نورالدین شهید رحمهالله»، در دوران حاکمیت خود بر شام و مصر، از کبوتر نامهرسان بهعنوان نوعی «پُست هوایی» استفاده میکرد و پیامهای خود را میان دمشق و قاهره از این طریق ارسال مینمود.
دانشمندان بر این باورند که کبوتر نامهرسان دارای بیش از «پنجصد نوع» است و از خصوصیاتی چون:
üهوش چشمگیر؛
üتوانایی فوقالعاده در پرواز؛
üغریزۀ نیرومند جهتیابی؛
üو خو گرفتن با انسان،
برخوردار میباشد. این تسخیر و رامشدگی، جلوهای روشن از ارادۀ الهی است؛ چنانکه قرآن کریم میفرماید: «وَذَلَّلنَٰهَا لَهُم»؛[1] ترجمه: «و رام ساختیم چهارپایان را برای ایشان.»
سؤال اساسی این است:چه کسی این پرنده را چنین هوشمند، نیرومند و هدایتشده آفریده است؟ چه قدرتی آن را مسخّر انسان ساخته و در خدمت او قرار داده است؟
تواناییهای شگفتانگیز کبوتر نامهرسان
کبوتر نامهرسان قادر است مسافتی در حدود «هزار کیلومتر» را بدون توقف، با پروازی پیوسته طی کند؛ آنهم با سرعتی نزدیک به «یک کیلومتر در دقیقه»، یعنی حدود «شصت کیلومتر در ساعت». افزون بر این، هر کبوتر نامهرسان سالانه تا «نُه جفت جوجه» تولید میکند و نقش مهمی در تداوم این شبکۀ ارتباطی ایفا مینماید.
در دورانی که ابزارهای معاصر ارتباطی وجود نداشت، این پرنده پیامها را با سرعتی شگفتانگیز منتقل میکرد. در دستگاه اداری نورالدین شهید تقبلهالله، نام سلطان بر منقار سرخ کبوترها نقش میشد و کاغذهای خاصی با وزن سبک به آنها بسته میگردید. گفته میشود که وی از «دو هزار قطعه کبوتر نامهرسان» برای ارتباط با کارگزاران خود در شهرها استفاده میکرد.
راز جهتیابی کبتور نامهرسان؛ معمایی حلنشده
با وجود پیشرفتهای گستردۀ علمی، «راز جهتیابی کبوتر نامهرسان» همچنان از معماهای بزرگ علم بهشمار میرود. این پرنده چگونه هدف خود را مییابد؟ با چه ابزاری راه را تشخیص میدهد؟
کبوتر نامهرسان در واقع نخستین «آژانس خبری» تاریخ است و تقریباً همۀ تمدنها -یونانیان، رومیان، عربها و دیگر ملتها- از آن استفاده کردهاند. حتی برخی کشورهای غربی، مانند هالند، برای ارسال پیام به جزیرۀ سوماترا در جنوبشرق آسیا، از کبوتر نامهرسان استفاده میکردند؛ مسافتی که گاه به «هفده هزار کیلومتر» میرسید.
دانشمندان نظریههای متعددی ارائه کردند:
üحافظۀ بصری و شناخت عوارض زمین؛
üاستفاده از خورشید و زاویۀ پرواز؛
üوجود نوعی «رادار» در مغز پرنده؛
üیا بهرهگیری از میدان مغناطیسی زمین.
اما هر یک از این فرضیهها، با آزمایشهای تجربی، نقض شد. حتی هنگامی که چشمان کبوتر بسته شد، یا دستگاههای الکتریکی و حلقههای مغناطیسی برای اختلال در جهتیابی به کار رفت، پرنده همچنان به هدف خود رسید.
در نهایت، دانشمندان اعتراف کردند: «چیزی این پرندگان را هدایت میکند که ما هنوز آن را نمیشناسیم».
و اینجاست که کلام الهی روشنگر میشود: «قَالَ رَبُّنَا ٱلَّذِيٓ أَعطَىٰ كُلَّ شَيءٍ خَلقَهُۥ ثُمَّ هَدَىٰ»[2]؛ ترجمه: «گفت (موسی علیهالسلام) رب ما آن است که داد هر چیزی را صورتش سپس راه نمود.»
اعجاز هدایت در هجرت پرندگان
قرآن کریم بارها انسان را به تأمل در پرواز و حرکت پرندگان فراخوانده است: «أَلَم يَرَواْ إِلَى ٱلطَّيرِ مُسَخَّرَٰتٖ فِي جَوِّ ٱلسَّمَآءِ مَا يُمسِكُهُنَّ إِلَّا ٱللَّهُ إِنَّ فِي ذَٰلِكَ لَأٓيَٰتٖ لِّقَومٖ يُؤمِنُونَ»[3]؛ ترجمه: «آیا ندیدید به سوی مرغان رامشده در هوای آسمان، نگه نمیدارد ایشان را مگر خدا (هرآینه) در این نشانها است مرگروهی را که ایمان میآورند.»
هجرت پرندگان یکی از شگفتانگیزترین پدیدههای طبیعی است. هر سال، «دهها میلیارد پرنده» از نیمکرۀ شمالی به نیمکرۀ جنوبی -بهخصوص جنوب آمریکا و آفریقا- هجرت میکنند. برای بررسی این پدیده، میلیونها پرنده حلقهگذاری شدند و مسیرهای آنان بهدقت ثبت گردید.
برخی پرندگان در یک سفر «۱۴تا ۱۶ هزار کیلومتر» میپیمایند، و حتی گزارشهایی از سفرهای «۲۲ هزار کیلومتری» از قطب شمال تا جنوب آفریقا ثبت شده است.این پرندگان با سرعتهایی میان «۴۰ تا ۱۰۰ کیلومتر در ساعت» پرواز میکنند، در ارتفاعهایی که گاه به «شش کیلومتر» میرسد، و برخی بدون توقف بیش از «۲۷۰۰ کیلومتر» پرواز مینمایند.
زمانشناسی، انرژی و برنامهریزی شگفتانگیز
یکی از جنبههای اعجازآمیز هجرت، «دقت زمانی» آن است. پرندگان هر سال در زمان معین هجرت میکنند؛ گویی ساعتی دقیق در درون آنها جاسازی شده است. افزون بر آن، پیش از سفر، بدن خود را با ذخیرۀ چربی مجهز میسازند؛ بهگونهای که وزن برخی از آنها دو برابر میشود تا سوخت لازم برای سفر طولانی فراهم گردد.
این همه بدون تعلیم، بدون تجربۀ قبلی، و حتی در پرندگان جوانی رُخ میدهد که هرگز مسیر را نیاموختهاند.
هدایت الهی، فراتر از تبیینهای مادی
با وجود تمامی نظریهها -از ستارگان آسمان تا میدان مغناطیسی زمین- هنوز حقیقت کامل این هدایت ناشناخته مانده است. خطوط پرواز پرندگان مستقیم نیست، بلکه دارای انحرافها و زاویههای دقیقی است که اگر تنها یک درجه خطا در آن رُخ دهد، پرنده هزاران کیلومتر از مقصد دور میشود.
این دقت شگفت، جُز با هدایت الهی قابل تفسیر نیست؛ همان هدایتی که قرآن کریم از آن یاد میکند: «سَبِّحِ ٱسمَ رَبِّكَ ٱلأَعلَى ٱلَّذِي خَلَقَ فَسَوَّىٰوَٱلَّذِي قَدَّرَ فَهَدَىٰ»[4]؛ترجمه: «به پاکی یاد کُن نام پروردگار خود را از همه برتر را آن که بیافرید هرچیز را پس دُرُستاندام کرد و آن که اندازه کرد باز راه نمود.»
ازاینرو، آنچه زیستشناسان «غریزه» مینامند، در نگاه توحیدی چیزی جُز «هدایت مستقیم الهی» نیست؛ اعجازی خاموش، اما عمقی که عقل و ایمان را همزمان به تسلیمی وامیدارد.[5]
