نماز در اندیشهٔ اسلامی، ستون دین، اوج بندگی و عالیترین جلوهٔ ارتباط عبد با پروردگار است. با این حال، عظمت نماز تنها در بُعد عبادی و اخروی آن خلاصه نمیشود، بلکه این فریضهٔ الهی در کنار آثار معنوی، دارای پیامدهای عمیق جسمی، روانی و حتی اجتماعی است. یکی از جلوههای شگفتانگیز اعجاز قرآن کریم آن است که احکام عبادیای را تشریع نموده که با فطرت انسان و قوانین دقیق بدن او هماهنگی کامل دارد؛ هماهنگیای که علم جدید، قرنها بعد به بخشی از آن پی برده است.
در این بخش، نماز صرفاً نه بهعنوان یک عبادت، بلکه بهمثابهٔ «نظامی جامع برای سلامت جسم و روان» بررسی میگردد؛ نظامی که از سوی خالق انسان، و آگاه به اسرار جسم و جان او، تشریع شده است.
نماز و سلامت جسم؛ حکمتهای پنهان در حرکات عبادی
موضوع رابطهٔ نماز با سلامت جسم، از مباحث دقیق و جذاب در بخش اعجاز علمی قرآن کریم و سنت نبوی صلیاللهعلیهوسلم است. هرچند بررسی همهجانبهٔ آن به مجلدی مستقل نیاز دارد، اما همین اندازه که به برخی یافتههای علمی اشاره شود، عمق این حکمت الهی آشکار میگردد.
۱.نماز و سلامت ستون فقرات
یکی از نکات قابل توجه این است که در میان افرادی که به نماز پایبند اند، بهندرت بیماریهای مزمن ستون فقرات مشاهده میشود. حرکات متوازن نماز -قیام، رکوع و سجود- نوعی نرمش منظم، موزون و پیوسته برای ستون فقرات ایجاد میکند. این حرکات، انعطافپذیری مهرهها را حفظ کرده، فشارهای ناهماهنگ را از روی مفاصل برمیدارد و از التهاب مفاصل جلوگیری مینماید.
از همین رو، التهابهای مفصلی، خشکی مفاصل و بسیاری از دردهای اسکلتی-عضلانی در میان نمازگزاران، بهگونهٔ چشمگیر کمتر دیده میشود.
۲.نماز و گردش خون
نماز با حرکات منظم خود، به بهبود گردش خون کمک شایانی میکند. تغییر مداوم وضعیت بدن از ایستاده به رکوع و سجود، سبب میشود خون در اندامهای مختلف بهصورت متعادل جریان یابد. به همین دلیل
ـ بینظمی غیر طبیعی اندامهای تحتانی
ـ لختهشدن خون در وریدهای عمقی
ـ جمع شدن خون در ناحیهٔ لگن
در میان نمازگزاران بسیار کمتر مشاهده میشود. این احتقانها، در افراد غیرمتحرک، از عوامل مهم بواسیر، برخی خونریزیها و ناراحتیهای لگنی بهشمار میروند.
۳.نماز و دستگاه تنفسی
رکوع و سجود، با ایجاد بازدمهای عمیق و اجباری، نقش مهمی در تخلیهٔ گاز دیاکسیدکاربون از ریهها دارند. تجمع این گاز در ریهها یکی از علل احساس تنگی نفس و خستگی مزمن است. نماز، با فعالسازی همزمان ریهها و قلب، ظرفیت تنفسی را افزایش داده و کارایی دستگاه تنفس را بهبود میبخشد.
۴.سجود و سلامت مغز
از شگفتانگیزترین آثار جسمی نماز، تأثیر سجود بر سلامت مغز است. در حالت سجود، به دلیل جاذبهٔ زمین، خون بهطور طبیعی و قهری به سوی مغز سرازیر میشود. این افزایش خونرسانی، تغذیهٔ بهتر سلولهای مغزی را فراهم میکند.
بسیاری از انواع فراموشی، گیجی ذهنی و حتی برخی اشکال عقلباختگی که در دوران پیری پدید میآید، ناشی از کاهش خونرسانی به مغز است. از اینرو، در میان نمازگزاران، پدیدههایی چون عقبماندگی ذهنی و عقلباختگی دوران پیری، بهگونهٔ محسوسی کمتر دیده میشود.
نماز؛ مایهٔ آرامش جسم و جان
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم با بیانی کوتاه اما عمیق، به این حقیقت اشاره فرمودهاند. در حدیثی آمده است که فرمودند:«يا بلال، أقم الصلاة، أرحنا بها.»[1]؛ ترجمه: «ای بلال، نماز را برپا دار و با آن ما را آرامش بدهید.»
این تعبیر نشان میدهد که نماز، نه مایهٔ خستگی، بلکه «مایهٔ آرامش» است؛ آرامشی که هم جسم را دربرمیگیرد و هم روان را.
البته باید توجه داشت که اوامر الهی را نمیتوان تنها با یک فایده یا یک حکمت تفسیر کرد. نماز، هزاران حکمت آشکار و پنهان دارد؛ آنچه علم امروز کشف میکند، تنها قطرهای از دریای حکمت الهی است.
