“وَمِن ءَایٰتِهِۦ مَنَامُكُم بِٱلَّیلِ وَٱلنَّهَارِ وَٱبتِغَآؤُكُم مِّن فَضلِهِۦ إِنَّ فِی ذَٰلِكَ لَأٓیٰتٖ لِّقَومٖ یسمَعُونَ”[1]؛ ترجمه: «و از نشانهای او است خوابیدن شما در شب و روز و طلب کردن شما رزق را از مهربانی او(هرآینه) در این نشانها است برای قومی که میشنوند.»
قرآن کریم خواب را «آیه» مینامد؛ یعنی نشانهای روشن از قدرت، علم و تدبیر الهی. تحقیقات جدید نشان میدهد که خواب، نتیجهٔ یک نظم بسیار دقیق کیمیایی و عصبی در بدن انسان است. با آغاز فعالیت روزانه، مواد کیمیایی خاصی در خون ترشح میشود که بهتدریج افزایش یافته و پس از رسیدن به حد معین، پیام خستگی را به مغز میرساند. مغز نیز با قطع سیگنالهای عصبی، حالت خواب را ایجاد میکند.
این نظم حیرتانگیز، سؤالی بنیادین را مطرح میسازد:
این تدبیر دقیق، این زمانبندی حکیمانه، و این هماهنگی شگرف را چه کسی آفریده است؟
انواع خواب و حکمت الهی در آن
در بدن انسان، مراکز متفاوتی برای «خواب سبک» و «خواب عمیق» وجود دارد. ممکن است انسان هشت ساعت در بستر باشد، اما تنها دو ساعت آن خواب عمیق و ترمیمکننده باشد. در خواب سبک، انسان نسبت به محیط نیمهآگاه است؛ اما در خواب عمیق، بدن بیشترین بازسازی را انجام میدهد.
همچنین نیاز انسان به خواب در مراحل مختلف زندگی متفاوت است:
کودک: ساعات طولانی برای رشد
نوجوان: حدود ۹ ساعت
بزرگسال: ۷ تا ۸ ساعت
این نظم شگفتانگیز، گواه روشنی بر تدبیر الهی است.
خواب بر شق راست؛ سنت نبویصلیاللهعلیهوسلم و حقیقت طبی
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم مسلمانان را به خوابیدن بر «شق راست» توصیه فرمودهاند. طب امروز ثابت کرده است که:
خوابیدن به روی شکم، سبب فشار بر ریهها و اختلال تنفس میشود؛ خوابیدن به پشت، تنفس از راه دهان را افزایش داده و نظام تصفیهٔ هوا در بینی را مختل میکند؛ خوابیدن بر شق چپ، هضم غذا را کند میسازد؛ اما خوابیدن بر شق راست، بهترین وضعیت برای تنفس، هضم غذا و سلامت قلب است.
پیامبرصلیاللهعلیهوسلم فرمودند:«إن هذه ضجعة لا یحبها الله»[2]؛ ترجمه: «این (خوابیدن به روی شکم) خوابیدنی است که خداوند آن را مبغوض میدارد».
خواب طولانی؛ خطری خاموش برای قلب
تحقیقات طبی نشان داده است که خواب طولانی و پیوسته، سبب:
۱. کند شدن ضربان قلب
۲. کاهش جریان خون
۳. رسوب چربیها در شریانها
۴. افزایش خطر سکته و گرفتگی عروق
میگردد. از اینرو، دانشمندان توصیه میکنند که انسان پس از چهار یا پنج ساعت خواب، بیدار شده و حرکتی انجام دهد. این همان چیزی است که اسلام قرنها پیش با «نماز فجر» تحقق بخشیده است.
پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوسلم دربارهٔ کسی که نماز صبح را ترک میکند فرمودند:«بال الشیطان فی أذنه»[3]؛ ترجمه: «شیطان در گوش های او، ادرار كرده است».
و نیز فرمودند:«من صلى الصبح فهو فی ذمة الله»[4]؛ ترجمه: «آنکه نماز صبح را ادا کند او در عهد و پیمان خدا است».
نماز؛ عبادت و درمان
نماز در اسلام، تنها یک فریضهٔ عبادی نیست، بلکه «یک نظام جامع سلامت» است؛ حرکتی منظم، بیداری هدفمند، تعادل روانی و اتصال دائم به خداوند متعال.
الله متعال میفرماید:“إِنَّنِیٓ أَنَا ٱللَّهُ لَآ إِلَٰهَ إِلَّآ أَنَا فَٱعبُدنِی وَأَقِمِ ٱلصَّلَوٰةَ لِذِكرِیٓ”[5]؛ ترجمه: «(هرآینه) من هستم الله نیست معبودی غیر من پس بندگی کُن من را و برپا دار نماز را برای یاد کردن من.»
در اخیر به طور خلاصه باید گفت آنچه امروز علم طب و فیزیولوژی خواب با زحمت فراوان کشف کرده است، قرآن کریم و سنت نبوی صلیاللهعلیهوسلم قرنها پیش با بیانی روشن و حکیمانه ارائه نمودهاند.
خواب زودهنگام، بیداری فجر، اعتدال در مدت خواب و وضعیت صحیح خوابیدن، همگی نشان میدهد که این دستورالعملها «از جانب خالق انسان» صادر شدهاند.
این هماهنگی دقیق میان وحی الهی و علم تجربی، دلیلی روشن بر آن است که قرآن کریم سخن بشر نیست، بلکه کلام خداوند دانا و حکیم است؛ “إِن هُوَ إِلَّا وَحی یوحَىٰ”[6]؛ ترجمه: «نیست گفتارش (گفتار پیامبر) مگر وحی که به او فرستاده میشود.»[7].
