معاد و زنده شدن پس از مرگ؛ یعنی زندگی تازه و جدید؛ مملو و سرشار از نعمت و عزت برای کسانی که برای این روز آمادگی گرفته و در مورد آن اندیشیدهاند. این روز با تمام احوال و حوادثی که بعد از آن رخ میدهد، برای این افراد آسان بوده و در آن با هیچ مشکلی مواجه نخواهند شد؛ اما کسانی که از این روز غفلت کرده و به آن نیندیشیدهاند، این روز برای آنان خیلی سخت و دشوار خواهد بود. در تحقیق حاضر تلاش بر این بود تا جایگاه این روز بزرگ به خوبی نمایان شده و با استناد با دلایل قوی اثبات شود.
مهمترین مسائلی که در این تحقیق بیان گردید، به شرح ذیل میباشد:
·تعریف بعث بعد از موت؛
·اثبات زنده شدن پس از مرگ در پرتو آیات قرآن کریم، احادیث پیامبر صلیاللهعلیهوسلم و اقوال علماء؛
·دیدگاه اثبات کنندگان زنده شدن پس از مرگ با دلایلشان؛
·دیدگاه منکرین زنده شدن پس از مرگ و پاسخ به دلایل مطرح شده از سوی آنان؛
·دیدگاههای مختلف دربارۀ روح؛
·بررسی تناسخ ودیدگاه کسانی که قایل به آن هستند.
تلاش شده است تمام این موارد با تفصیل و ارائۀ دلایل موجه و معتبر از کتابهای دست اول، تحقیق شود. امید است که خواننده با بررسی این تحقیق به نتیجۀ خوبی دربارۀ این باور مهم دینی برسد و برای کسانی که در این راستا شبهه دارند، کمکی بکند.
نتیجهگیری
موضوع زنده شدن پس از مرگ، مسئلهای است که این روزها به یکی از موضوعات حساس جامعه تبدیل شده است. خداناباوران و ملحدان تلاش میکنند با غیرمنطقی جلوهدادن آن، این روز بسیار بزرگ را انکار کنند و جوانان مسلمان را با دلایل عقلی از این مسیر دور سازند؛ این در حالی است که این موضوع کاملاً موضوع غیبی بوده و با آیات قرآن و احادیث پیامبر صلیاللهعلیهوسلم ثابت میشود.
از این لحاظ این موضوع خواهان توجه بیشتر است تا محققین در این زمینه قلمفرسایی نموده و با بررسی دلایل منکرین معاد بتوانند جلوی سیل عظیم شبهاتشان را مسدود نمایند. در تحقیق فوق تلاش کردیم تا حد توان، تمام فراز و نشیب این موضوع را بیان کنیم.
امیدواریم که این موضوع برای خوانندگان عزیز مفید واقع شود و بتواند برای کسانی که در این زمینه شبهه دارند در ازالۀ شبهاتشان کمک کند؛ زیرا که امروزه بسیاری به این موضوع مهم بیتوجه بوده و حتی عدهای از خود مسلمانان که -زنده شدن پس از مرگ- یکی از اساسیترین عقاید آنان است، آن را نادیده میگیرند و زیاد به آن توجه نشان نمیدهند. در مورد این موضوع باید بسیار احتیاط کنیم؛ چرا که کمتوجهی و غفلت از چنین موضوع مهمی گناه بسیار بزرگی محسوب میشود و حکم انکار آن نیز چیزی نیست جز کفر و انکار خداوند متعال، همانطوری که قبلا با دلایل بیان شد.
در پایان از خداوند متعال میخواهیم ما را همواره بر مسیر حق و راه مستقیم پایدار بگرداند و به ما توفیق بدهد مسیر درست را بپیماییم و در زمرۀی بندگان نیک خداوند متعال باشیم؛ بندگانی که هر فرمان الله متعال را با جان و دل میپذیرند و در اطاعت و فرمان برداری از اوامر الله متعال یک لحظه، غفلت به خرج نمیدهند.
۱.بخاری، أبو عبدالله محمد بن اسماعیل، صحیح البخاری، تحقیق: محمد زهیر بن ناصر جلد: ۶، نشر: بیروت- لبنان: دار طوق النجاة، الطبعة الأولی: ۱۴۲۲هـ. ق.
۲.ترمذی، محمد بن عیسی، سنن الترمذی، بیروت- لبنان: دارالفکر. ۱۴۰۳ هـ.ق.
۳.نیشابوری، مسلم بن حجاج قشیری، صحیح مسلم، جلد: ۱، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، نشر: لبنان- بيروت: دار الجیل.
۴.أحمد بن حنبل، مسند أحمد ج۵۳، مؤسسة الرسالة. تحقیق شیخ شعیب الأرنووط.
۵.قزوینی، محمد بن یزید، سنن ابن ماجه، جلد ۱۲، تحقیق: محمد فؤاد عبدالباقی، دار إحیاء الکتب العربیة.
۶.الرفاعی، صفیة، إثبات المعاد وبیان حقیقته، نشر المقال في المجلة الإلکترونیة الشاملة متعددة التخصصات، العدد الثالث والعشرون، شهر ۴، ۲۰۲۰ م.
۷.حارث بن محمد بغدادی، بغية الباحث عن زوائد مسند الحارث، تحقیق حسین أحمد باکری، ج۲، ناشر: مرکز خدمة السیرة النبویة- مدینة المنورة.
۸.الصوفی، ماهر أحمد، موسوعة البعث والنشور، تقدیم: کوکبة من العلماء، لبنان- بیروت: المکتبة العصریة، ۱۴۳۱ هـ. ق/ ۲۰۱۰ م.
۹.المقدسی، ضیاءالدین أبوعبدالله محمد بن عبدالواحد، الأحادیث المختارة أو المستخرج من الأحادیث المختارة مما لم یخرجه البخاری ومسلم فی صحیحهما، دراسة وتحقیق: د. عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، ۱۴۲۰ هـ. ق، ۲۰۰۰ م، ج ۱۰.
۱۰.الطحاوی، أبو جعفر أحمد بن محمد، متن العقیدة الطحاویة، بیتا.
۱۱.اشعری، علی بن اسماعیل، رسالة إلی أهل الثغر، تحقیق: عبدالله شاکر محمد الجنیدی، بیتا.
۱۲.الخمیس، محمد بن عبدالرحمن، اعتقاد أئمة السلف أهل الحدیث؛ ۱۴۲۰ هـ. ق/ ۱۹۹۹ م.
۱۳.الخمیس، محمد بن عبدالرحمن، أصول الدین عند الإمام أبی حنیفة، المملکة العربیة السعودیة- الریاض: دار الصمیعی للنشر والتوزیع، ۱۴۱۶ه. ق/ ۱۹۹۶م.
۱۴.ابن کثیر، عماد الدین اسماعیل ابن عمر دمشقی،تفسیر ابن کثیر، ج۵، بیتا.
۱۵.دمشقی، علی بن علاءالدین: شرح عقیدۀ طحاویه، تحقیق: عبدالله بن عبدالمحسن وشعیب ارناؤوط، مترجم: اسحاق دبیری، چاپ اول، ۱۳۹۷ ه.ش/ ۱۴۳۹ ه.ق.
۱۶.ابن قدامة المقدسی، أبو محمد عبدالله بن أحمد، لمعة الاعتقاد الهادی إلی سبیل الرشاد، تحقیق: بدر بن عبدالله البدر، ۱۴۰۶ هـ. ق.
۱۷.حنفی، جمال الدین أحمد بن محمد، کتاب أصول الدین، تحقیق: د. عمر وفیق الداعوق، ۱۴۱۹ هـ. ق/ ۱۹۹۸ م.
۱۸.تویجری، حمود بن عبدالله بن حمود، إتحاف الجماعة بما جاء في الفتن والملاحم وأشراط الساعة، ۱۴۱۴ هـ. ق،ج ۳.
۱۹.مجموع فتاوی ابن عثیمین، ج ۵.
۲۰.الذیب، نجاة بنت موسی، العقل مکانته ودلالته الشرعیة علی الأصول الاعتقادیة، المملکة العربیة السعودیة- ریاض، بیتا.
۲۱.رمضان، منظور بن محمد بن محمد، منهج القرآن الکریم فی إثبات عقیدة البعث بعد الموت، قسم الدراسات القرآنیة- کلیة المعلمین بمکة المکرمة بیتا.
۲۲.رازی، أبوعبدالله محمد بن عمر، مفاتیح الغیب= التفسیر الکبیر، ۱۴۲۰ هـ. ق، ج ۷.
۲۳.الطبری، محمد بن جریر، جامع البیان في تأویل القرآن، تحقیق: أحمد محمد شاکر، ۱۴۲۰ هـ. ق/ ۲۰۰۰ م، ج ۲۰.
۲۴.سلطان العلماء، أبو محمد عزالدین عبدالعزیز بن عبدالسلام، تفسیر القرآن، تحقیق: د. عبدالله بن إبراهیم الوهبی، ۱۴۱۶ هـ. ق/ ۱۹۹۶ م، ج ۳.
۲۵.الجزائری، جابر بن موسی بن عبدالقادر، أیسر التفاسیر لکلام العلي الکبیر، ۱۴۲۴ هـ.ق/ ۲۰۰۳ م، ج ۴.
۲۶.الرازی، زین الدین أبوعبدالله محمد بن أبی بکر، مختار الصحاح، تحقیق: یوسف الشیخ محمد، ۱۴۲۰ هـ. ق، ج ۱.
۲۷.السبتی، عیاض بن موسی، مشارق الأنوار علی صحیح الآثار، ج ۲.
۲۸.عمر، أحمد مختار عبدالحمید، معجم اللغة العربیة المعاصرة، ۱۴۲۹ هـ. ق، ج ۲.
۲۹.الزبیدی، محمد بن محمد، تاج العروس من جواهر القاموس، تحقیق: مجموعة من المحققین، ج ۸.
۳۰.فتاوی ورسائل عبدالرزاق عفیفی- قسم العقیده.
۳۱.کتاب أصول الإیمان في ضوء الکتاب والسنة، تألیف: نخبة من العلماء، ۱۴۲۱ هـ. ق.
۳۲.ابن عثمین، محمد صالح، شرح لمعة الاعتقاد الهادی إلی سبیل الرشاد لابن المقدسی، المملکة العربیة السعودیة- الریاض: مکتبة الرشد للنشر والتوزیع، الطبعة الثانیة، ۱۴۰۴ هـ. ق/ ۱۹۸۴ م.
۳۳.العریفی، دکتر محمد، جهان آخرت، مترجم: حسین زائی محمد حنیف، ۱۳۹۴ ه.ش، ۱۴۳۷ه.ق.
۳۴.مکی، د. مجد، مجموعهای کامل از عقاید اهل سنت، مترجم: فیض محمد بلوچ، ایران- تربت جام: انتشارات خواجه عبدالله انصاری، ج ۲، ۱۳۹۴ ه.ش.
۳۵.قراملکی، محمد حسن، ترجمه إلی العربیة: موسی أحمد قصیر، المعاد، أجوبة الشبهات الکلامیة ۵، العراق، ۱۴۴۰هـ. ق.
۳۶.عواجی، د. غالب بن علی، الحیاة الآخرة ما بین البعث إلی دخول الجنة أو النار، المملکة العربیة السعودیة- الریاض: المکتبة العصریة الذهبیة، الطبعة الأولی، ۱۴۲۱ ه.ق/ ۲۰۰۰ م.
۳۷.د. محمد علی الصلابی، عنوان المقال: أدلة البعث والنشور، الحلقة الثامنة والثلاثون، نشر المقال فی تاریخ ۱۴۴۲ ه.ق/ ۲۰۲۰ م، الموقع الرسمی للشیخ.
۳۸.فائز، أحمد، الیوم الآخر فی ظلال القرآن، ۱۴۱۴ ه.ق/ ۱۹۹۴ م.
۳۹.الزحیلی، د. وهبة بن مصطفی، التفسیر الوسیط للزحیلی، ۱۴۲۲ هـ. ق، ج ۳.
۴۰.الحکمی، الشیخ حافظ بن أحمد، معارج القبول بشرح سلم الوصول إلی علم الأصول في التوحید، تحقیق: طه عبدالرءوف سعد، ج ۲، مصر- الإسکندریة: دار ابن خلدون، بیتا.
۴۱.عبداللطیف، د. عبدالعزیز بن محمد، نواقض الإیمان القولیة والعملیة، مدار الوطن للنشر، الطبعة الثالثة، ۱۴۲۷ هـ. ق.
۴۲.الدمشقی، أبوحفص عمر بن علی، اللباب في علوم الکتاب، تحقیق: الشیخ أحمدعبد الموجود والشیخ علی محمد معوض، ۱۴۱۹ ه.ق/ ۱۹۹۸ م، ج ۱۱.
۴۳.الأندلسی ابن حزم، علی بن أحمد، الدرة فیما یجب اعتقاده، دراسة وتحقیق: عبدالحق الترکمانی، ۱۴۳۰ هـ. ق/ ۲۰۰۹ م.
۴۴.الراجحی، عبدالعزیز بن عبدالله، شرح تفسیر ابن کثیر، بیتا، ج ۱۰۴.
۴۵.المیدانی، عبدالرحمن حسن حنبکه، العقیدة الإسلامیة وأسسها، سوریا- دمشق: دار القلم، الطبعة الرابعة عشر، ۱۴۳۰ هـ. ق/ ۲۰۰۹ م.
۴۶.المقدم، د. جیهان نورالدین محمد، المعاد بین المثبتین والمنکرین دراسة تحلیلیة نقدیة، نشر المقال فی مجلة کلیة الدراسات الإسلامیة والعربیة، المجلد السابع والثلاثون، العدد الثانی ۲۰۱۹ م.
۴۷.التفتازانی، سعدالدین، شرح العقائد النسفیة، نوبت چاپ: اول ۱۳۹۴ هـ. ش، ناشر: ایران: خراسان: انتشارات شیخ الإسلام احمد جام.
۴۸.الغنیمی الدمشقی الحنفی، عبدالغنی، شرح العقیدة الطحاویة، تحقیق: محمد مطیع الحافظ و محمد ریاض المالح، سوریة- دمشق: دار الفکر، الطبعة الثانیة، ۱۴۱۲ ه.ق/ ۱۹۹۲ م.
۴۹.البغدادی، أبو منصور عبدالقاهر بن طاهر، أصول الدین، تحقیق و تعلیق: أحمد شمس الدین، ۱۴۲۳ ه.ق/ ۲۰۰۲ م.
۵۰.البابرتی الحنفی، أکملالدین محمد بن محمد، شرح وصیة الإمام أبی حنیفة رحمهالله، تحقیق: محمد صبحی العایدی وحمزه محمد وسیم البکری، دار الفتح، الطبعة الأولی: ۲۰۰۹ م.
۵۱.الحنفی، ملاعلی القاری، شرح کتاب «الفقه الأکبر للإمام أبی حنیفة رحمهالله»، بیتا.
۵۲.الخطیب، عبدالکریم یونس، التفسیر القرآنی للقرآن، بی تا، ج ۲.
۵۳.ابن عاشور تونسی، محمد الطاهر بن محمد، التحریر والتنویر، ۱۹۸۴، ج ۳۰.
۵۴.المطعنی، د. عبدالعظیم، سماحة الإسلام في الدعوة إلی الله والعلاقات الإنسانیة منهاجا… وسیرة، مصر- القاهرة: مکتبة وهبة، الطبعة الأولی، ۱۴۱۴ هـ. ق/ ۱۹۹۳ م.
۵۵.السید السابق، العقائد الإسلامیه، جمهوریة مصر العربیة- القاهرة: دار الفتح للإعلام العربی، الطبعة العاشرة ۱۴۲۰ه.ق/۲۰۰۰م.
۵۶.الموسوعة العقدیة- الدرر السنیة، مجموعة من المؤلفین، بیتا.
۵۷.السفارینی، شمس الدین محمد بن أحمد، لوامع الأنوار البهیة وسواطع الأسرار الأثریة لشرح الدرة المضیة في عقد الفرقة المرضیة، ج ۲،بیتا.
۵۸.هراس، محمد بن خلیل، شرح العقیدة الواسطیة، تخریج و تصحیح: علوی بن عبدالقادر سقاف، ۱۴۱۵ هـ. ق.
۵۹.الحوفی، فتحی عبدالرحمن محمد عطیة، المعاد الجسمانی بین المثبتین والمنکرین من فلاسفة المسلمین، نشر المقال في مجلة الجامعة الأسمریة: العلوم الشرعیة والإنسانیة، المجلد ۳۴، العدد ۳، ۲۰۲۱م.
۶۰.الفراهیدی، أبوعبدالرحمن الخلیل بن أحمد، کتاب العین، تحقیق: د. مهدی المخزومی و إبراهیم السامرائی، بابالحاء والراء، بیتا، ج ۳.
۶۱.المرسی، أبوالحسن علی بن إسماعیل، المحکم والمحیط الأعظم، تحقیق: عبدالحمید هنداوی، ۱۴۲۱ هـ. ق/ ۲۰۰۰ م، باب روح، ج ۳.
۶۲.الزبیدی، محمد بن محمد بن عبدالرزاق، تاج العروس من جواهر القاموس، باب رنجح، ج ۱.
۶۳.ابن القیم الجوزیة، أبوعبدالله محمد بن أبی بکر، کتاب الروح، تحقیق: محمد أجمل أیوب الإصلاحی، ج ۱. دار عالم الفوائد للنشر والتوزیع.
۶۴.الحمد، محمد ابن إبراهیم، الإیمان بالیوم الآخر، ۱۴۲۲ ه.ق.
۶۵.المسیر، د. محمد سیداحمد، الروح في دراسات المتکلمین والفلاسفة، مصر: القاهرة: دار المعارف، الطبعة الثانیة، ۱۹۸۸ م.
۶۶.الیاسی، پریا، زندگی پس از مرگ و تناسخ در متون مقدس هندو، نشر در مجلۀ نیمسالنامۀ تخصصی پژوهشنامۀ ادیان، سال سوم، شمارۀ ششم، ۱۳۸۸ هجری شمسی.
۶۷.القرشی، حمید جابر، لماذا نحن مسلمون، بیتا.
۶۸.الحوالی، د. سفر بن عبدالرحمن، أصول الفرق والأدیان والمذاهب الفکریة، بیتا.
۶۹.عواجی، د. غالب بن علی، فرق معاصرة، ج ۲، بیتا.
۷۰.العسقلانی، محمد بن أحمد بن عبدالرحمن، التنبیه والرد علی أهل الآهواء والبدع، تحقیق: محمد زاهد بن الحسن الکوثری، بیتا.
۷۱.الإسفراینی، الإمام الکبیر أبی المظفر، التبصیر فی الدین، تحقیق: کمال یوسف الحوت، لبنان- بیروت: عالم الکتب، الطبعة الأولی، ۱۴۰۳ ه.ق/ ۱۹۸۳ م.
۷۲.الشهرستانی، محمد بن عبدالکریم، الملل والنحل، تصحیح و تحقیق: ا. احمد فهمی محمد، لبنان- بیروت: دار الکتب العلمیة، الطبعة الأولی، ۱۴۱۳ هـ. ق/ ۱۹۹۲ م، ج ۳.
۷۳.ابن حزم، أبومحمد علی بن أحمد بن سعید، الفصل في الملل والأهواء والنحل، تحقیق: د. محمد إبراهیم نصر و د. عبدالرحمن عمیرة، بیتا، ج ۱ لبنان- بیروت: دار الجیل.
۷۴.السحیم، د. محمد بن عبدالله بن صالح، الإسلام أصوله ومبادئه، بیتا.
